43 shlokas
- 1
अथातो मिश्रकचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto miśrakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
पाल्यामयास्तु विस्राव्या इत्युक्तं प्राङ्निबोध तान्
परिपोटस्तथोत्पात उन्मन्थो दुःखवर्धनः
pālyāmayāstu visrāvyā ityuktaṃ prāṅnibodha tān
paripoṭastathotpāta unmantho duḥkhavardhanaḥ
- 4
पञ्चमः परिलेही च कर्णपाल्यां गदाः स्मृताः
सौकुमार्याच्चिरोत्सृष्टे सहसाभिप्रवर्धिते
pañcamaḥ parilehī ca karṇapālyāṃ gadāḥ smṛtāḥ
saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasābhipravardhite
- 5
कर्णशोफो भवेत्पाल्यां सरुजः परिपोटवान्
कृष्णारुणनिभः स्तब्धः स वातात्परिपोटकः
karṇaśopho bhavetpālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān
kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātātparipoṭakaḥ
- 6
गुर्वाभरणसंयोगात्ताडनाद्घर्षणाद् अपि
शोफः पाल्यां भवेच्छ्यावो दाहपाकरुगन्वितः
gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanādgharṣaṇād api
śophaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākaruganvitaḥ
- 7
रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः स गदो मतः
बलाद्वर्धयतः कर्णं पाल्यां वायुः प्रकुप्यति
rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ
balādvardhayataḥ karṇaṃ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati
- 8
गृहीत्वा सकफं कुर्याच्छोफं तद्वर्णवेदनम्
उन्मन्थकः सकण्डूको विकारः कफवातजः
gṛhītvā sakaphaṃ kuryācchophaṃ tadvarṇavedanam
unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ
- 9
वर्धमाने यदा कर्णे कण्डूदाहरुगन्वितः
शोफो भवति पाकश्च त्वक्स्थो ऽसौ दुःखवर्धनः
vardhamāne yadā karṇe kaṇḍūdāharuganvitaḥ
śopho bhavati pākaśca tvakstho 'sau duḥkhavardhanaḥ
- 10
कफासृक्कृमयः कुर्युः सर्षपाभा विकारिणीः
स्राविणीः पिडकाः पाल्यां कण्डूदाहरुगन्विताः
kaphāsṛkkṛmayaḥ kuryuḥ sarṣapābhā vikāriṇīḥ
srāviṇīḥ piḍakāḥ pālyāṃ kaṇḍūdāharuganvitāḥ
- 11
कफासृक्कृमिसम्भूतः स विसर्पन्नितस्ततः
लिह्यात्सशष्कुलीं पालीं परिलेहीति स स्मृतः
kaphāsṛkkṛmisambhūtaḥ sa visarpannitastataḥ
lihyātsaśaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ
- 12
पाल्यामया ह्य् अमी घोरा नरस्याप्रतिकारिणः
मिथ्याहारविहारस्य पालिं हिंस्युरुपेक्षिताः
pālyāmayā hy amī ghorā narasyāpratikāriṇaḥ
mithyāhāravihārasya pāliṃ hiṃsyurupekṣitāḥ
- 13
तस्माद् आशु भिषक्तेषु स्नेहादिक्रममाचरेत्
तथाभ्यङ्गपरीषेकप्रदेहासृग्विमोक्षणम्
tasmād āśu bhiṣakteṣu snehādikramamācaret
tathābhyaṅgaparīṣekapradehāsṛgvimokṣaṇam
- 14
सामान्यतो विशेषाच्च वक्ष्याम्यभ्यञ्जनं प्रति
खरमञ्जरियष्ट्याह्वसैन्धवामरदारुभिः
sāmānyato viśeṣācca vakṣyāmyabhyañjanaṃ prati
kharamañjariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ
- 15
सुपिष्टैः साश्वगन्धैश्च मूलकावल्गुजैः फलैः
सर्पिस्तैलवसामज्जमधूच्छिष्टानि पाचयेत्
supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiśca mūlakāvalgujaiḥ phalaiḥ
sarpistailavasāmajjamadhūcchiṣṭāni pācayet
- 16
सक्षीराण्यथ तैः पालिं प्रदिह्यात्परिपोटके
मञ्जिष्ठातिलयष्ट्याह्वसारिवोत्पलपद्मकैः
sakṣīrāṇyatha taiḥ pāliṃ pradihyātparipoṭake
mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ
- 17
सरोध्रैः सकदम्बैश्च बलाजम्ब्वाम्रपल्लवैः
सिद्धं धान्याम्लसंयुक्तं तैलमुत्पातनाशनम्
sarodhraiḥ sakadambaiśca balājambvāmrapallavaiḥ
siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailamutpātanāśanam
- 18
तालपत्र्यश्वगन्धार्कवाकुचीफलसैन्धवैः
तैलं कुलीरगोधाभ्यां वसया सह पाचितम्
tālapatryaśvagandhārkavākucīphalasaindhavaiḥ
tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha pācitam
- 19
सरलालाङ्गलीभ्यां च हितमुन्मन्थनाशनम्
तथाश्मन्तकजम्ब्वाम्रपत्रक्वाथेन सेचनम्
saralālāṅgalībhyāṃ ca hitamunmanthanāśanam
tathāśmantakajambvāmrapatrakvāthena secanam
- 20
प्रपौण्डरीकमधुकमञ्जिष्ठारजनीद्वयैः
चूर्णैर् उद्वर्तनैः पालीं तैलाक्ताम् अवचूर्णयेत्
prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhārajanīdvayaiḥ
cūrṇair udvartanaiḥ pālīṃ tailāktām avacūrṇayet
- 21
लाक्षाविडङ्गकल्केन तैलं पक्त्वावचारयेत्
स्विन्नां गोमयपिण्डेन प्रदिह्यात्परिलेहिके
lākṣāviḍaṅgakalkena tailaṃ paktvāvacārayet
svinnāṃ gomayapiṇḍena pradihyātparilehike
- 22
पिष्टैर्विडङ्गैर् अथवा त्रिवृच्छ्यामार्कसंयुतैः
करञ्जेङ्गुदिबीजैर्वा कुटजारग्वधायुतैः
piṣṭairviḍaṅgair athavā trivṛcchyāmārkasaṃyutaiḥ
karañjeṅgudibījairvā kuṭajāragvadhāyutaiḥ
- 23
सर्वैर्वा सार्षपं तैलं सिद्धं मरिचसंयुतम्
सनिम्बपत्रैर् अभ्यङ्गे मधूच्छिष्टान्वितं हितम्
sarvairvā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ maricasaṃyutam
sanimbapatrair abhyaṅge madhūcchiṣṭānvitaṃ hitam
- 24
पालीषु व्याधियुक्तासु तन्वीषु कठिनासु च
पुष्ट्यर्थं मार्दवार्थं च कुर्यादभ्यञ्जनं त्विदम्
pālīṣu vyādhiyuktāsu tanvīṣu kaṭhināsu ca
puṣṭyarthaṃ mārdavārthaṃ ca kuryādabhyañjanaṃ tvidam
- 25
लोपाकानूपमज्जानं वसां तैलं नवं घृतम्
पचेद्दशगुणं क्षीरमावाप्य मधुरं गणम्
lopākānūpamajjānaṃ vasāṃ tailaṃ navaṃ ghṛtam
paceddaśaguṇaṃ kṣīramāvāpya madhuraṃ gaṇam
- 26
अपामार्गाश्वगन्धे च तथा लाक्षारसं शुभम्
तत्सिद्धं परिपूतं च स्वनुगुप्तं निधापयेत्
apāmārgāśvagandhe ca tathā lākṣārasaṃ śubham
tatsiddhaṃ paripūtaṃ ca svanuguptaṃ nidhāpayet
- 27
तेनाभ्यञ्ज्यात्सदा पालीं सुस्विन्नाम् अतिमर्दिताम्
एतेन पाल्यो वर्धन्ते निरुजो निरुपद्रवाः
tenābhyañjyātsadā pālīṃ susvinnām atimarditām
etena pālyo vardhante nirujo nirupadravāḥ
- 28
मृद्व्यः पुष्टाः समाः स्निग्धा जायन्ते भूषणक्षमाः
नीलीदलं भृङ्गरजो ऽर्जुनत्वक्पिण्डीतकं कृष्णमयोरजश्च
बीजोद्भवं साहचरं च पुष्पं पथ्याक्षधात्रीसहितं विचूर्ण्य
mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante bhūṣaṇakṣamāḥ
nīlīdalaṃ bhṛṅgarajo 'rjunatvakpiṇḍītakaṃ kṛṣṇamayorajaśca
bījodbhavaṃ sāhacaraṃ ca puṣpaṃ pathyākṣadhātrīsahitaṃ vicūrṇya
- 29
एकीकृतं सर्वमिदं प्रमाय पङ्केन तुल्यं नलिनीभवेन
संयोज्य पक्षं कलशे निधाय लौहे घटे सद्मनि सापिधाने
ekīkṛtaṃ sarvamidaṃ pramāya paṅkena tulyaṃ nalinībhavena
saṃyojya pakṣaṃ kalaśe nidhāya lauhe ghaṭe sadmani sāpidhāne
- 30
अनेन तैलं विपचेद्विमिश्रं रसेन भृङ्गत्रिफलाभवेन
आसन्नपाके च परीक्षणार्थं पत्रं बलाकाभवमाक्षिपेच्च
anena tailaṃ vipacedvimiśraṃ rasena bhṛṅgatriphalābhavena
āsannapāke ca parīkṣaṇārthaṃ patraṃ balākābhavamākṣipecca

