69 shlokas
- 1
अथातो वृद्ध्युपदंशश्लीपदचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अन्त्रवृद्ध्या विना षड्या वृद्धयस्तासु वर्जयेत्
अश्वादियानं व्यायामं मैथुनं वेगनिग्रहम्
antravṛddhyā vinā ṣaḍyā vṛddhayastāsu varjayet
aśvādiyānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ veganigraham
- 4
अत्यासनं चङ्क्रमणम् उपवासं गुरूणि च
तत्रादितो वातवृद्धौ त्रैवृतस्निग्धमातुरम्
atyāsanaṃ caṅkramaṇam upavāsaṃ gurūṇi ca
tatrādito vātavṛddhau traivṛtasnigdhamāturam
- 5
स्विन्नं चैनं यथान्यायं पाययेत विरेचनम्
कोशाम्रतिल्वकैरण्डफलतैलानि वा नरम्
svinnaṃ cainaṃ yathānyāyaṃ pāyayeta virecanam
kośāmratilvakairaṇḍaphalatailāni vā naram
- 6
सक्षीरं वा पिबेन्मासं तैलमेरण्डसंभवम्
ततः काले ऽनिलघ्नानां क्वाथैः कल्कैश्च बुद्धिमान्
sakṣīraṃ vā pibenmāsaṃ tailameraṇḍasaṃbhavam
tataḥ kāle 'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiśca buddhimān
- 7
निरूहयेन्निरूढं च भुक्तवन्तं रसौदनम्
यष्टीमधुकसिद्धेन ततस्तैलेन योजयेत्
nirūhayennirūḍhaṃ ca bhuktavantaṃ rasaudanam
yaṣṭīmadhukasiddhena tatastailena yojayet
- 8
स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च प्रदेहांश्चानिलापहान्
विदग्धां पाचयित्वा वा सेवनीं परिवर्जयेत्
snehopanāhau kuryācca pradehāṃścānilāpahān
vidagdhāṃ pācayitvā vā sevanīṃ parivarjayet
- 9
भिन्द्यात्ततः प्रभिन्नायां यथोक्तं क्रममाचरेत्
पित्तजायामपक्वायां पित्तग्रन्थिक्रमो हितः
bhindyāttataḥ prabhinnāyāṃ yathoktaṃ kramamācaret
pittajāyāmapakvāyāṃ pittagranthikramo hitaḥ
- 10
पक्वां वा भेदयेद्भिन्नां शोधयेत्क्षौद्रसर्पिषा
शुद्धायां च भिषग्दद्यात्तैलं कल्कं च रोपणम्
pakvāṃ vā bhedayedbhinnāṃ śodhayetkṣaudrasarpiṣā
śuddhāyāṃ ca bhiṣagdadyāttailaṃ kalkaṃ ca ropaṇam
- 11
रक्तजायां जलौकोभिः शोणितं निर्हरेद्भिषक्
पिबेद्विरेचनं वापि शर्कराक्षौद्रसंयुतम्
raktajāyāṃ jalaukobhiḥ śoṇitaṃ nirharedbhiṣak
pibedvirecanaṃ vāpi śarkarākṣaudrasaṃyutam
- 12
पित्तग्रन्थिक्रमं कुर्यादामे पक्वे च सर्वदा
वृद्धिं कफात्मिकामुष्णैर्मूत्रपिष्टैः प्रलेपयेत्
pittagranthikramaṃ kuryādāme pakve ca sarvadā
vṛddhiṃ kaphātmikāmuṣṇairmūtrapiṣṭaiḥ pralepayet
- 13
पीतदारुकषायं च पिबेन्मूत्रेण संयुतम्
विम्लापनादृते वापि श्लेष्मग्रन्थिक्रमो हितः
pītadārukaṣāyaṃ ca pibenmūtreṇa saṃyutam
vimlāpanādṛte vāpi śleṣmagranthikramo hitaḥ
- 14
पक्वायां च विभिन्नायां तैलं शोधनमिष्यते
सुमनारुष्कराङ्कोठसप्तपर्णेषु साधितम्
pakvāyāṃ ca vibhinnāyāṃ tailaṃ śodhanamiṣyate
sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇeṣu sādhitam
- 15
मेदःसमुत्थां संस्वेद्य लेपयेत्सुरसादिना
शिरोविरेकद्रव्यैर्वा सुखोष्णैर्मूत्रसंयुतैः
medaḥsamutthāṃ saṃsvedya lepayetsurasādinā
śirovirekadravyairvā sukhoṣṇairmūtrasaṃyutaiḥ
- 16
स्विन्नां चावेष्ट्य पट्टेन समाश्वास्य तु मानवम्
रक्षन्फले सेवनीं च वृद्धिपत्रेण दारयेत्
svinnāṃ cāveṣṭya paṭṭena samāśvāsya tu mānavam
rakṣanphale sevanīṃ ca vṛddhipatreṇa dārayet
- 17
मेदस्ततः समुद्धृत्य दद्यात्कासीससैन्धवे
बध्नीयाच्च यथोद्दिष्टं शुद्धे तैलं च दापयेत्
medastataḥ samuddhṛtya dadyātkāsīsasaindhave
badhnīyācca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailaṃ ca dāpayet
- 18
मनःशिलाललवणैः सिद्धमारुष्करेषु च
मूत्रजां स्वेदयित्वा तु वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत्
manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruṣkareṣu ca
mūtrajāṃ svedayitvā tu vastrapaṭṭena veṣṭayet
- 19
सेवन्याः पार्श्वतो ऽधस्ताद्विध्येद्व्रीहिमुखेन तु
अथात्र द्विमुखां नाडीं दत्त्वा विस्रावयेद्भिषक्
sevanyāḥ pārśvato 'dhastādvidhyedvrīhimukhena tu
athātra dvimukhāṃ nāḍīṃ dattvā visrāvayedbhiṣak
- 20
मूत्रं नाडीमथोद्धृत्य स्थगिकाबन्धमाचरेत्
शुद्धायां रोपणं दद्याद्वर्जयेदन्त्रहैतुकीम्
mūtraṃ nāḍīmathoddhṛtya sthagikābandhamācaret
śuddhāyāṃ ropaṇaṃ dadyādvarjayedantrahaitukīm
- 21
अप्राप्तफलकोषायां वातवृद्धिक्रमो हितः
तत्र या वङ्क्षणस्था तां दहेद् अर्धेन्दुवक्त्रया
aprāptaphalakoṣāyāṃ vātavṛddhikramo hitaḥ
tatra yā vaṅkṣaṇasthā tāṃ dahed ardhenduvaktrayā
- 22
सम्यङ्मार्गावरोधार्थं कोशप्राप्तां तु वर्जयेत्
त्वचं भित्त्वाङ्गुष्ठमध्ये दहेच्चाङ्गविपर्ययात्
samyaṅmārgāvarodhārthaṃ kośaprāptāṃ tu varjayet
tvacaṃ bhittvāṅguṣṭhamadhye daheccāṅgaviparyayāt
- 23
अनेनैव विधानेन वृद्धी वातकफात्मिके
प्रदहेत्प्रयतः किंतु स्नायुच्छेदो ऽधिकस्तयोः
anenaiva vidhānena vṛddhī vātakaphātmike
pradahetprayataḥ kiṃtu snāyucchedo 'dhikastayoḥ
- 24
शङ्खोपरि च कर्णान्ते त्यक्त्वा यत्नेन सेवनीम्
व्यत्यासाद्वा सिरां विध्येदन्त्रवृद्धिनिवृत्तये
śaṅkhopari ca karṇānte tyaktvā yatnena sevanīm
vyatyāsādvā sirāṃ vidhyedantravṛddhinivṛttaye
- 25
उपदंशेषु साध्येषु स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः
सिरां विध्येन्मेढ्रमध्ये पातयेद्वा जलौकसः
upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ
sirāṃ vidhyenmeḍhramadhye pātayedvā jalaukasaḥ
- 26
हरेदुभयतश्चापि दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान्
सद्यो ऽपहृतदोषस्य रुक्शोफावुपशाम्यतः
haredubhayataścāpi doṣānatyarthamucchritān
sadyo 'pahṛtadoṣasya rukśophāvupaśāmyataḥ
- 27
यदि वा दुर्बलो जन्तुर्न वा प्राप्तं विरेचनम्
निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान्
yadi vā durbalo janturna vā prāptaṃ virecanam
nirūheṇa harettasya doṣānatyarthamucchritān
- 28
प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्ववर्षाभूकुष्ठदारुभिः
सरलागुरुरास्नाभिर्वातजं संप्रलेपयेत्
prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvavarṣābhūkuṣṭhadārubhiḥ
saralāgururāsnābhirvātajaṃ saṃpralepayet
- 29
निचुलैरण्डबीजानि यवगोधूमसक्तवः
एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः संप्रलेपयेत्
niculairaṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ
etaiśca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ saṃpralepayet
- 30
प्रपौण्डरीकपूर्वैश्च द्रव्यैः सेकः प्रशस्यते
गैरिकाञ्जनयष्ट्याह्वसारिवोशीरपद्मकैः
prapauṇḍarīkapūrvaiśca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate
gairikāñjanayaṣṭyāhvasārivośīrapadmakaiḥ

