39 shlokas
- 1
अथातो निवृत्तसंतापीयं रसायनं व्याख्यास्यामः
athāto nivṛttasaṃtāpīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 4
अथ खलु सप्त पुरुषा रसायनं नोपयुञ्जीरन्तद्यथा अनात्मवानलसो दरिद्रः प्रमादी व्यसनी पापकृद्भेषजापमानी चेति
सप्तभिर् एव कारणैर्न संपद्यते तद्यथा अज्ञानाद् अनारम्भाद् अस्थिरचित्तत्वाद्दारिद्र्याद् अनायत्तत्वाद् अधर्माद् औषधालाभाच्चेति
atha khalu sapta puruṣā rasāyanaṃ nopayuñjīrantadyathā anātmavānalaso daridraḥ pramādī vyasanī pāpakṛdbheṣajāpamānī ceti
saptabhir eva kāraṇairna saṃpadyate tadyathā ajñānād anārambhād asthiracittatvāddāridryād anāyattatvād adharmād auṣadhālābhācceti
- 5
अथौषधीर्व्याख्यास्यामः तत्राजगरी श्वेतकापोती कृष्णकापोती गोनसी वाराही कन्या छत्त्रातिच्छत्रा करेणुर् अजा चक्रका आदित्यपर्णी ब्रह्मसुवर्चला श्रावणी महाश्रावणी गोलोमी अजलोमी महावेगवती चेत्यष्टादश सोमसमवीर्या महौषधयो व्याख्याताः
तासां सोमवत्क्रियाशीःस्तुतयः शास्त्रे ऽभिहिताः
तासामागारे ऽभिहुतानां याः क्षीरवत्यस्तासां क्षीरकुडवं सकृद् एवोपयुञ्जीत यास्त्वक्षीरा मूलवत्यस्तासां प्रदेशिनीप्रमाणानि त्रीणि काण्डानि प्रमाणम् उपयोगे श्वेतकापोती समूलपत्त्रा भक्षयितव्या गोनस्यजगरीकृष्णकापोतीनां सनखमुष्टिं खण्डशः कल्पयित्वा क्षीरेण विपाच्य परिस्राव्याभिघारितमभिहुतं च सकृद् एवोपयुञ्जीत चक्रकायाः पयः सकृदेव ब्रह्मसुवर्चला सप्तरात्रम् उपयोक्तव्या भक्ष्यकल्पेन शेषाणां पञ्च पञ्च पलानि क्षीराढकक्वथितानि प्रस्थे ऽवशिष्टे ऽवतार्य परिस्राव्य सकृदेवोपयुञ्जीत
सोमवदाहारविहारौ व्याख्यातौ केवलं नवनीतम् अभ्यङ्गार्थे शेषं सोमवद् आ निर्गमाद् इति
athauṣadhīrvyākhyāsyāmaḥ tatrājagarī śvetakāpotī kṛṣṇakāpotī gonasī vārāhī kanyā chattrāticchatrā kareṇur ajā cakrakā ādityaparṇī brahmasuvarcalā śrāvaṇī mahāśrāvaṇī golomī ajalomī mahāvegavatī cetyaṣṭādaśa somasamavīryā mahauṣadhayo vyākhyātāḥ
tāsāṃ somavatkriyāśīḥstutayaḥ śāstre 'bhihitāḥ
tāsāmāgāre 'bhihutānāṃ yāḥ kṣīravatyastāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛd evopayuñjīta yāstvakṣīrā mūlavatyastāsāṃ pradeśinīpramāṇāni trīṇi kāṇḍāni pramāṇam upayoge śvetakāpotī samūlapattrā bhakṣayitavyā gonasyajagarīkṛṣṇakāpotīnāṃ sanakhamuṣṭiṃ khaṇḍaśaḥ kalpayitvā kṣīreṇa vipācya parisrāvyābhighāritamabhihutaṃ ca sakṛd evopayuñjīta cakrakāyāḥ payaḥ sakṛdeva brahmasuvarcalā saptarātram upayoktavyā bhakṣyakalpena śeṣāṇāṃ pañca pañca palāni kṣīrāḍhakakvathitāni prasthe 'vaśiṣṭe 'vatārya parisrāvya sakṛdevopayuñjīta
somavadāhāravihārau vyākhyātau kevalaṃ navanītam abhyaṅgārthe śeṣaṃ somavad ā nirgamād iti
- 6
भवन्ति चात्र
युवानं सिंहविक्रान्तं कान्तं श्रुतनिगादिनम्
कुर्युरेताः क्रमेण इव द्विसहस्रायुषं नरम्
bhavanti cātra
yuvānaṃ siṃhavikrāntaṃ kāntaṃ śrutanigādinam
kuryuretāḥ krameṇa iva dvisahasrāyuṣaṃ naram
- 7
अङ्गदी कुण्डली मौली दिव्यस्रक्चन्दनाम्बरः
चरत्य् अमोघसंकल्पो नभस्यम्बुददुर्गमे
aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmbaraḥ
caraty amoghasaṃkalpo nabhasyambudadurgame
- 8
व्रजन्ति पक्षिणो येन जललम्बाश्च तोयदाः
गतिः सौषधिसिद्धस्य सोमसिद्धे गतिः परा
vrajanti pakṣiṇo yena jalalambāśca toyadāḥ
gatiḥ sauṣadhisiddhasya somasiddhe gatiḥ parā
- 9
अथ वक्ष्यामि विज्ञानमौषधीनां पृथक्पृथक्
मण्डलैः कपिलैश्चित्रैः सर्पाभा पञ्चपर्णिनी
atha vakṣyāmi vijñānamauṣadhīnāṃ pṛthakpṛthak
maṇḍalaiḥ kapilaiścitraiḥ sarpābhā pañcaparṇinī
- 10
पञ्चारत्निप्रमाणा च विज्ञेयाजगरी बुधैः
निष्पत्त्रा कनकाभासा मूले द्व्यङ्गुलसंमिता
pañcāratnipramāṇā ca vijñeyājagarī budhaiḥ
niṣpattrā kanakābhāsā mūle dvyaṅgulasaṃmitā
- 11
सर्पाकारा लोहितान्ता श्वेतकापोतिर् उच्यते
द्विपर्णिनीं मूलभवामरुणां कृष्णमण्डलाम्
sarpākārā lohitāntā śvetakāpotir ucyate
dviparṇinīṃ mūlabhavāmaruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalām
- 12
द्व्यरत्निमात्रां जानीयाद्गोनसीं गोनसाकृतिम्
सक्षीरां रोमशां मृद्वीं रसेनेक्षुरसोपमाम्
dvyaratnimātrāṃ jānīyādgonasīṃ gonasākṛtim
sakṣīrāṃ romaśāṃ mṛdvīṃ rasenekṣurasopamām
- 13
एवंरूपरसां चापि कृष्णकापोतिम् आदिशेत्
कृष्णसर्पस्वरूपेण वाराही कन्दसम्भवा
evaṃrūparasāṃ cāpi kṛṣṇakāpotim ādiśet
kṛṣṇasarpasvarūpeṇa vārāhī kandasambhavā
- 14
एकपत्त्रा महावीर्या भिन्नाञ्जनसमप्रभा
छत्त्रातिछत्त्रके विद्याद्रक्षोघ्ने कन्दसम्भवे
ekapattrā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā
chattrātichattrake vidyādrakṣoghne kandasambhave
- 15
जरामृत्युनिवारिण्यौ श्वेतकापोतिसंस्थिते
कान्तैर्द्वादशभिः पत्त्रैर्मयूराङ्गरुहोपमैः
jarāmṛtyunivāriṇyau śvetakāpotisaṃsthite
kāntairdvādaśabhiḥ pattrairmayūrāṅgaruhopamaiḥ
- 16
कन्दजा काञ्चनक्षीरी कन्या नाम महौषधी
करेणुः सुबहुक्षीरा कन्देन गजरूपिणी
kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhī
kareṇuḥ subahukṣīrā kandena gajarūpiṇī
- 17
हस्तिकर्णपलाशस्य तुल्यपर्णा द्विपर्णिनी
अजास्तनाभकन्दा तु सक्षीरा क्षुपरूपिणी
hastikarṇapalāśasya tulyaparṇā dviparṇinī
ajāstanābhakandā tu sakṣīrā kṣuparūpiṇī
- 18
अजा महौषधी ज्ञेया शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरा
श्वेतां विचित्रकुसुमां काकादन्या समां क्षुपाम्
ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendupāṇḍurā
śvetāṃ vicitrakusumāṃ kākādanyā samāṃ kṣupām
- 19
चक्रकामोषधीं विद्याज्जरामृत्युनिवारिणीम्
मूलिनी पञ्चभिः पत्त्रैः सुरक्तांशुककोमलैः
cakrakāmoṣadhīṃ vidyājjarāmṛtyunivāriṇīm
mūlinī pañcabhiḥ pattraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ
- 20
आदित्यपर्णिनी ज्ञेया सदादित्यानुवर्तिनी
कनकाभा जलान्तेषु सर्वतः परिसर्पति
ādityaparṇinī jñeyā sadādityānuvartinī
kanakābhā jalānteṣu sarvataḥ parisarpati
- 21
सक्षीरा पद्मिनीप्रख्या देवी ब्रह्मसुवर्चला
अरत्निमात्रक्षुपका पत्त्रैर्द्व्यङ्गुलसंमितैः
sakṣīrā padminīprakhyā devī brahmasuvarcalā
aratnimātrakṣupakā pattrairdvyaṅgulasaṃmitaiḥ
- 22
पुष्पैर्नीलोत्पलाकारैः फलैश्चाञ्जनसंनिभैः
श्रावणी महती ज्ञेया कनकाभा पयस्विनी
puṣpairnīlotpalākāraiḥ phalaiścāñjanasaṃnibhaiḥ
śrāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī
- 23
श्रावणी पाण्डुराभासा महाश्रावणिलक्षणा
गोलोमी चाजलोमी च रोमशे कन्दसम्भवे
śrāvaṇī pāṇḍurābhāsā mahāśrāvaṇilakṣaṇā
golomī cājalomī ca romaśe kandasambhave
- 24
हंसपादीव विच्छिन्नैः पत्त्रैर्मूलसमुद्भवैः
अथवा शङ्खपुष्प्या च समाना सर्वरूपतः
haṃsapādīva vicchinnaiḥ pattrairmūlasamudbhavaiḥ
athavā śaṅkhapuṣpyā ca samānā sarvarūpataḥ
- 25
वेगेन महताविष्टा सर्पनिर्मोकसंनिभा
एषा वेगवती नाम जायते ह्य् अम्बुदक्षये
vegena mahatāviṣṭā sarpanirmokasaṃnibhā
eṣā vegavatī nāma jāyate hy ambudakṣaye
- 26
सप्तादौ सर्परूपिण्यो ह्य् औषध्यो याः प्रकीर्तिताः
तासाम् उद्धरणं कार्यं मन्त्रेणानेन सर्वदा
saptādau sarparūpiṇyo hy auṣadhyo yāḥ prakīrtitāḥ
tāsām uddharaṇaṃ kāryaṃ mantreṇānena sarvadā
- 27
महेन्द्ररामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवाम् अपि
तपसा तेजसा वापि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै
mahendrarāmakṛṣṇānāṃ brāhmaṇānāṃ gavām api
tapasā tejasā vāpi praśāmyadhvaṃ śivāya vai
- 28
मन्त्रेणानेन मतिमान्सर्वा एवाभिमन्त्रयेत्
अश्रद्दधानैर् अलसैः कृतघ्नैः पापकर्मभिः
mantreṇānena matimānsarvā evābhimantrayet
aśraddadhānair alasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakarmabhiḥ
- 29
नैवासादयितुं शक्याः सोमाः सोमसमास्तथा
पीतावशेषम् अमृतं देवैर्ब्रह्मपुरोगमैः
naivāsādayituṃ śakyāḥ somāḥ somasamāstathā
pītāvaśeṣam amṛtaṃ devairbrahmapurogamaiḥ
- 30
निहितं सोमवीर्यासु सोमे चाप्योषधीपतौ
देवसुन्दे ह्रदवरे तथा सिन्धौ महानदे
nihitaṃ somavīryāsu some cāpyoṣadhīpatau
devasunde hradavare tathā sindhau mahānade
- 31
दृश्यते च जलान्तेषु मेध्या ब्रह्मसुवर्चला
आदित्यपर्णिनी ज्ञेया तथैव हिमसंक्षये
dṛśyate ca jalānteṣu medhyā brahmasuvarcalā
ādityaparṇinī jñeyā tathaiva himasaṃkṣaye

