20 shlokas
- 1
अथातः प्रमेहपिडकाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athātaḥ pramehapiḍakācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
शराविकाद्या नव पिडकाः प्रागुक्ताः ताः प्राणवतो ऽल्पास्त्वङ्मांसप्राप्ता मृद्व्यो ऽल्परुजः क्षिप्रपाकभेदिन्यश्च साध्याः
śarāvikādyā nava piḍakāḥ prāguktāḥ tāḥ prāṇavato 'lpāstvaṅmāṃsaprāptā mṛdvyo 'lparujaḥ kṣiprapākabhedinyaśca sādhyāḥ
- 4
ताभिर् उपद्रुतं प्रमेहिणम् उपचरेत्
तत्र पूर्वरूपेष्वपतर्पणं वनस्पतिकषायं बस्तमूत्रं चोपदिशेत् एवम् अकुर्वतस्तस्य मधुराहारस्य मूत्रं स्वेदः श्लेष्मा च मधुरीभवति प्रमेहश्चाभिव्यक्तो भवति तत्रोभयतः संशोधनमासेवेत एवम् अकुर्वतस्तस्य दोषाः प्रवृद्धा मांसशोणिते प्रदूष्य शोफं जनयन्त्युपद्रवान्वा कांश्चित्तत्रोक्तः प्रतीकारः सिरामोक्षश्च एवम् अकुर्वतस्तस्य शोफो वृद्धो ऽतिमात्रं रुजो विदाहमापद्यते तत्र शस्त्रप्रणिधानमुक्तं व्रणक्रियोपसेवा च एवम् अकुर्वतस्तस्य पूयो ऽभ्यन्तरमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा प्रवृद्धो भवत्यसाध्यस्तस्माद् आदित एव प्रमेहिणम् उपक्रमेत्
tābhir upadrutaṃ pramehiṇam upacaret
tatra pūrvarūpeṣvapatarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśet evam akurvatastasya madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca madhurībhavati pramehaścābhivyakto bhavati tatrobhayataḥ saṃśodhanamāseveta evam akurvatastasya doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇite pradūṣya śophaṃ janayantyupadravānvā kāṃścittatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaśca evam akurvatastasya śopho vṛddho 'timātraṃ rujo vidāhamāpadyate tatra śastrapraṇidhānamuktaṃ vraṇakriyopasevā ca evam akurvatastasya pūyo 'bhyantaramavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā pravṛddho bhavatyasādhyastasmād ādita eva pramehiṇam upakramet
- 5
भल्लातकबिल्वाम्बुपिप्पलीमूलोदकीर्यावर्षाभूपुनर्नवाचित्रकशटीस्नुहीवरुणकपुष्करदन्तीपथ्या दशपलोन्मिता यवकोलकुलत्थांश्च प्रास्थिकान्सलिलद्रोणे निष्क्वाथ्य चतुर्भागावशिष्टे ऽवतार्य वचात्रिवृत्कम्पिल्लकभार्गीनिचुलशुण्ठीगजपिप्पलीविडङ्गरोध्रशिरीषाणां भागैर् अर्धपलिकैर्घृतप्रस्थं विपाचयेन्मेहश्वयथुकुष्ठगुल्मोदरार्शःप्लीहविद्रधिपिडकानां नाशनं नाम्ना धान्वन्तरम्
bhallātakabilvāmbupippalīmūlodakīryāvarṣābhūpunarnavācitrakaśaṭīsnuhīvaruṇakapuṣkaradantīpathyā daśapalonmitā yavakolakulatthāṃśca prāsthikānsaliladroṇe niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭe 'vatārya vacātrivṛtkampillakabhārgīniculaśuṇṭhīgajapippalīviḍaṅgarodhraśirīṣāṇāṃ bhāgair ardhapalikairghṛtaprasthaṃ vipācayenmehaśvayathukuṣṭhagulmodarārśaḥplīhavidradhipiḍakānāṃ nāśanaṃ nāmnā dhānvantaram
- 6
दुर्विरेच्या हि मधुमेहिनो भवन्ति मेदोऽभिव्याप्तशरीरत्वात्तस्मात्तीक्ष्णमेतेषां शोधनं कुर्वीत
पिडकापीडिताः सोपद्रवाः सर्व एव प्रमेहा मूत्रादिमाधुर्ये मधुगन्धसामान्यात्पारिभाषिकीं मधुमेहाख्यां लभन्ते
durvirecyā hi madhumehino bhavanti medo'bhivyāptaśarīratvāttasmāttīkṣṇameteṣāṃ śodhanaṃ kurvīta
piḍakāpīḍitāḥ sopadravāḥ sarva eva pramehā mūtrādimādhurye madhugandhasāmānyātpāribhāṣikīṃ madhumehākhyāṃ labhante
- 7
न चैतान्कथंचिद् अपि स्वेदयेत्मेदोबहुत्वादेतेषां विशीर्यते देहः स्वेदेन
na caitānkathaṃcid api svedayetmedobahutvādeteṣāṃ viśīryate dehaḥ svedena
- 8
रसायनीनां च दौर्बल्यान्नोर्ध्वम् उत्तिष्ठन्ति प्रमेहिणां दोषाः ततो मधुमेहिनाम् अधःकाये पिडकाः प्रादुर्भवन्ति
rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvam uttiṣṭhanti pramehiṇāṃ doṣāḥ tato madhumehinām adhaḥkāye piḍakāḥ prādurbhavanti
- 9
अपक्वानां तु पिडकानां शोफवत्प्रतीकारः पक्वानां व्रणवदिति तैलं तु व्रणरोपणमेवादौ कुर्वीत आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे सालसारादिकषायं परिषेचने पिप्पल्यादिकषायं पानभोजनेषु पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्राबृहतीसारिवासोमवल्कसप्तपर्णारग्वधकुटजमूलचूर्णानि मधुमिश्राणि प्राश्नीयात्
apakvānāṃ tu piḍakānāṃ śophavatpratīkāraḥ pakvānāṃ vraṇavaditi tailaṃ tu vraṇaropaṇamevādau kurvīta āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe sālasārādikaṣāyaṃ pariṣecane pippalyādikaṣāyaṃ pānabhojaneṣu pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudrābṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇāni madhumiśrāṇi prāśnīyāt
- 10
सालसारादिवर्गकषायं चतुर्भागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य पुनरुपनीय साधयेत्सिध्यति चामलकरोध्रप्रियङ्गुदन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णान्यावपेत् एतदनुपदग्धं लेहीभूतम् अवतार्यानुगुप्तं निदध्यात्ततो यथायोगम् उपयुञ्जीत एष लेहः सर्वमेहानां हन्ता
sālasārādivargakaṣāyaṃ caturbhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya punarupanīya sādhayetsidhyati cāmalakarodhrapriyaṅgudantīkṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvapet etadanupadagdhaṃ lehībhūtam avatāryānuguptaṃ nidadhyāttato yathāyogam upayuñjīta eṣa lehaḥ sarvamehānāṃ hantā
- 11
त्रिफलाचित्रकत्रिकटुकविडङ्गमुस्तानां नव भागास्तावन्त एव कृष्णायश्चूर्णस्य तत्सर्वमैकध्यं कृत्वा यथायोगं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत एतन्नवायसम् एतेन जाठर्यं न भवति सन्नो ऽग्निराप्यायते दुर्नामशोफपाण्डुकुष्ठरोगाविपाककासश्वासप्रमेहाश्च न भवन्ति
triphalācitrakatrikaṭukaviḍaṅgamustānāṃ nava bhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaścūrṇasya tatsarvamaikadhyaṃ kṛtvā yathāyogaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta etannavāyasam etena jāṭharyaṃ na bhavati sanno 'gnirāpyāyate durnāmaśophapāṇḍukuṣṭharogāvipākakāsaśvāsapramehāśca na bhavanti
- 12
सालसारादिनिर्यूहे चतुर्थांशावशेषिते
परिस्रुते ततः शीते मधु माक्षिकमावपेत्
sālasārādiniryūhe caturthāṃśāvaśeṣite
parisrute tataḥ śīte madhu mākṣikamāvapet
- 13
फाणितीभावम् आपन्नं गुडं शोधितम् एव च
श्लक्ष्णपिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादिगणस्य च
phāṇitībhāvam āpannaṃ guḍaṃ śodhitam eva ca
ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādigaṇasya ca
- 14
ऐकध्यमावपेत्कुम्भे संस्कृते घृतभाविते
पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्ते ऽन्तःशुचौ दृढे
aikadhyamāvapetkumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite
pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte 'ntaḥśucau dṛḍhe
- 15
श्लक्ष्णानि तीक्ष्णलोहस्य तत्र पत्राणि बुद्धिमान्
खदिराङ्गारतप्तानि बहुशः संनिपातयेत्
ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi buddhimān
khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ saṃnipātayet
- 16
सुपिधानं तु तं कृत्वा यवपल्ले निधापयेत्
मासांस्त्रींश्चतुरो वापि यावद् आ लोहसंक्षयात्
supidhānaṃ tu taṃ kṛtvā yavapalle nidhāpayet
māsāṃstrīṃścaturo vāpi yāvad ā lohasaṃkṣayāt
- 17
ततो जातरसं तं तु प्रातः प्रातर्यथाबलम्
निषेवेत यथायोगमाहारं चास्य कल्पयेत्
tato jātarasaṃ taṃ tu prātaḥ prātaryathābalam
niṣeveta yathāyogamāhāraṃ cāsya kalpayet
- 18
कार्श्यकृद्बलिनामेष सन्नस्याग्नेः प्रसाधकः
शोफनुद्गुल्महृत्कुष्ठमेहपाण्ड्वामयापहः
kārśyakṛdbalināmeṣa sannasyāgneḥ prasādhakaḥ
śophanudgulmahṛtkuṣṭhamehapāṇḍvāmayāpahaḥ
- 19
प्लीहोदरहरः शीघ्रं विषमज्वरनाशनः
अभिष्यन्दापहरणो लोहारिष्टो महागुणः
plīhodaraharaḥ śīghraṃ viṣamajvaranāśanaḥ
abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ
- 20
प्रमेहिणो यदा मूत्रम् अपिच्छिलम् अनाविलम्
विशदं तिक्तकटुकं तदारोग्यं प्रचक्षते
pramehiṇo yadā mūtram apicchilam anāvilam
viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadārogyaṃ pracakṣate

