39 shlokas
- 1
अथात आतुरोपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāta āturopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
स्नेहपीतस्य वान्तस्य विरिक्तस्य स्रुतासृजः
निरूढस्य च कायाग्निर्मन्दो भवति देहिनः
snehapītasya vāntasya viriktasya srutāsṛjaḥ
nirūḍhasya ca kāyāgnirmando bhavati dehinaḥ
- 4
सो ऽन्नैरत्यर्थगुरुभिर् उपयुक्तैः प्रशाम्यति
अल्पो महद्भिर्बहुभिश्छादितो ऽग्निरिवेन्धनैः
so 'nnairatyarthagurubhir upayuktaiḥ praśāmyati
alpo mahadbhirbahubhiśchādito 'gnirivendhanaiḥ
- 5
स चाल्पैर्लघुभिश्चान्नैर् उपयुक्तैर्विवर्धते
काष्ठैर् अणुभिर् अल्पैश्च संधुक्षित इवानलः
sa cālpairlaghubhiścānnair upayuktairvivardhate
kāṣṭhair aṇubhir alpaiśca saṃdhukṣita ivānalaḥ
- 6
हृतदोषप्रमाणेन सदाहारविधिः स्मृतः
त्रीणि चात्र प्रमाणानि प्रस्थो ऽर्धाढकमाढकम्
hṛtadoṣapramāṇena sadāhāravidhiḥ smṛtaḥ
trīṇi cātra pramāṇāni prastho 'rdhāḍhakamāḍhakam
- 7
तत्रावरं प्रस्थमात्रं द्वे शेषे मध्यमोत्तमे
प्रस्थे परिस्रुते देया यवागूः स्वल्पतण्डुला
tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame
prasthe parisrute deyā yavāgūḥ svalpataṇḍulā
- 8
द्वे चैवार्धाढके देये तिस्रश्चाप्याढके गते
विलेपीमुचिताद्भक्ताच्चतुर्थांशकृतां ततः
dve caivārdhāḍhake deye tisraścāpyāḍhake gate
vilepīmucitādbhaktāccaturthāṃśakṛtāṃ tataḥ
- 9
दद्यादुक्तेन विधिना क्लिन्नसिक्थाम् अपिच्छिलाम्
अस्निग्धलवणं स्वच्छमुद्गयूषयुतं ततः
dadyāduktena vidhinā klinnasikthām apicchilām
asnigdhalavaṇaṃ svacchamudgayūṣayutaṃ tataḥ
- 10
अंशद्वयप्रमाणेन दद्यात्सुस्विन्नमोदनम्
ततस्तु कृतसंज्ञेन हृद्येनेन्द्रियबोधिना
aṃśadvayapramāṇena dadyātsusvinnamodanam
tatastu kṛtasaṃjñena hṛdyenendriyabodhinā
- 11
त्रीनंशान्वितरेद्भोक्तुमातुरायौदनं मृदु
ततो यथोचितं भक्तं भोक्तुम् अस्मै विचक्षणः
trīnaṃśānvitaredbhoktumāturāyaudanaṃ mṛdu
tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ
- 12
लावैणहरिणादीनां रसैर्दद्यात्सुसंस्कृतैः
हीनमध्योत्तमेष्वेषु विरेकेषु प्रकीर्तितः
lāvaiṇahariṇādīnāṃ rasairdadyātsusaṃskṛtaiḥ
hīnamadhyottameṣveṣu virekeṣu prakīrtitaḥ
- 13
एकद्वित्रिगुणः सम्यगाहारस्य क्रमस्त्वयम्
कफपित्ताधिकान्मद्यनित्यान्हीनविशोधितान्
ekadvitriguṇaḥ samyagāhārasya kramastvayam
kaphapittādhikānmadyanityānhīnaviśodhitān
- 14
पेयाभिष्यन्दयेत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः
वेदनालाभनियमशोकवैचित्त्यहेतुभिः
peyābhiṣyandayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ
vedanālābhaniyamaśokavaicittyahetubhiḥ
- 15
नरानुपोषितांश्चापि विरिक्तवदुपाचरेत्
आढकार्धाढकप्रस्थसंख्या ह्येषा विरेचने
narānupoṣitāṃścāpi viriktavadupācaret
āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṃkhyā hyeṣā virecane
- 16
श्लेष्मान्तत्वाद्विरेकस्य न तामिच्छति तद्विदः
एको विरेकः श्लेष्मान्तो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन
śleṣmāntatvādvirekasya na tāmicchati tadvidaḥ
eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyo 'sti kaścana
- 17
बलं यत्त्रिविधं प्रोक्तमतस्तत्र क्रमस्त्रिधा
तत्रानुक्रममेकं तु बलस्थः सकृदाचरेत्
balaṃ yattrividhaṃ proktamatastatra kramastridhā
tatrānukramamekaṃ tu balasthaḥ sakṛdācaret
- 18
द्विराचरेन्मध्यबलस्त्रीन्वारान्दुर्बलस्तथा
केचिदेवं क्रमं प्राहुर्मन्दमध्योत्तमाग्निषु
dvirācarenmadhyabalastrīnvārāndurbalastathā
kecidevaṃ kramaṃ prāhurmandamadhyottamāgniṣu
- 19
संसर्गेण विवृद्धे ऽग्नौ दोषकोपभयाद्भजेत्
प्राक्स्वादुतिक्तौ स्निग्धाम्ललवणान्कटुकं ततः
saṃsargeṇa vivṛddhe 'gnau doṣakopabhayādbhajet
prāksvādutiktau snigdhāmlalavaṇānkaṭukaṃ tataḥ
- 20
स्वाद्वम्ललवणान्भूयः स्वादुतिक्तावतः परम्
स्निग्धरूक्षान्रसांश्चैव व्यत्यासात्स्वस्थवत्ततः
svādvamlalavaṇānbhūyaḥ svādutiktāvataḥ param
snigdharūkṣānrasāṃścaiva vyatyāsātsvasthavattataḥ
- 21
केवलं स्नेहपीतो वा वान्तो यश्चापि केवलम्
स सप्तरात्रं मनुजो भुञ्जीत लघु भोजनम्
kevalaṃ snehapīto vā vānto yaścāpi kevalam
sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta laghu bhojanam
- 22
कृतः सिराव्यधो यस्य कृतं यस्य च शोधनम्
स ना परिहरेन्मासं यावद्वा बलवान्भवेत्
kṛtaḥ sirāvyadho yasya kṛtaṃ yasya ca śodhanam
sa nā pariharenmāsaṃ yāvadvā balavānbhavet
- 23
त्र्यहं त्र्यहं परिहरेदेकैकं बस्तिमातुरः
तृतीये तु परीहारे यथायोगं समाचरेत्
tryahaṃ tryahaṃ pariharedekaikaṃ bastimāturaḥ
tṛtīye tu parīhāre yathāyogaṃ samācaret
- 24
तैलपूर्णाममृद्भाण्डसधर्माणो व्रणातुराः
स्निग्धशुद्धाक्षिरोगार्ता ज्वरातीसारिणश्च ये
tailapūrṇāmamṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ
snigdhaśuddhākṣirogārtā jvarātīsāriṇaśca ye
- 25
क्रुध्यतः कुपितं पित्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्रवान्
आयास्यतः शोचतो वा चित्तं विभ्रममृच्छति
krudhyataḥ kupitaṃ pittaṃ kuryāttāṃstānupadravān
āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramamṛcchati
- 26
मैथुनोपगमाद्घोरान्व्याधीनाप्नोति दुर्मतिः
आक्षेपकं पक्षघातमङ्गप्रग्रहम् एव च
maithunopagamādghorānvyādhīnāpnoti durmatiḥ
ākṣepakaṃ pakṣaghātamaṅgapragraham eva ca
- 27
गुह्यप्रदेशे श्वयथुं कासश्वासौ च दारुणौ
रुधिरं शुक्रवच्चापि सरजस्कं प्रवर्तते
guhyapradeśe śvayathuṃ kāsaśvāsau ca dāruṇau
rudhiraṃ śukravaccāpi sarajaskaṃ pravartate
- 28
लभते च दिवास्वप्नात्तांस्तान्व्याधीन्कफात्मकान्
प्लीहोदरं प्रतिश्यायं पाण्डुतां श्वयथुं ज्वरम्
labhate ca divāsvapnāttāṃstānvyādhīnkaphātmakān
plīhodaraṃ pratiśyāyaṃ pāṇḍutāṃ śvayathuṃ jvaram
- 29
मोहं सदनमङ्गानामविपाकं तथारुचिम्
तमसा चाभिभूतस्तु स्वप्नमेवाभिनन्दति
mohaṃ sadanamaṅgānāmavipākaṃ tathārucim
tamasā cābhibhūtastu svapnamevābhinandati
- 30
उच्चैः संभाषणाद्वायुः शिरस्यापादयेद्रुजम्
आन्ध्यं जाड्यम् अजिघ्रत्वं बाधिर्यं मूकतां तथा
uccaiḥ saṃbhāṣaṇādvāyuḥ śirasyāpādayedrujam
āndhyaṃ jāḍyam ajighratvaṃ bādhiryaṃ mūkatāṃ tathā

