47 shlokas
- 1
अथातो विसर्पनाडीस्तनरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
साध्या विसर्पास्त्रय आदितो ये न सन्निपातक्षतजौ हि साध्यौ
साध्येषु तत्पथ्यगणैर्विदध्याद्घृतानि सेकांश्च तथोपदेहान्
sādhyā visarpāstraya ādito ye na sannipātakṣatajau hi sādhyau
sādhyeṣu tatpathyagaṇairvidadhyādghṛtāni sekāṃśca tathopadehān
- 4
मुस्ताशताह्वासुरदारुकुष्ठवाराहिकुस्तुम्बुरुकृष्णगन्धाः
वातात्मके चोष्णगणाः प्रयोज्याः सेकेषु लेपेषु तथा शृतेषु
mustāśatāhvāsuradārukuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ
vātātmake coṣṇagaṇāḥ prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā śṛteṣu
- 5
यत्पञ्चमूलं खलु कण्टकाख्यमल्पं महच्चाप्यथ वल्लिजं च
तच्चोपयोज्यं भिषजा प्रदेहे सेके घृते चापि तथैव तैले
yatpañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyamalpaṃ mahaccāpyatha vallijaṃ ca
taccopayojyaṃ bhiṣajā pradehe seke ghṛte cāpi tathaiva taile
- 6
कसेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्राः सशैवलाः सोत्पलकर्दमाश्च
वस्त्रान्तराः पित्तकृते विसर्पे लेपा विधेयाः सघृताः सुशीताः
kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakardamāśca
vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ
- 7
ह्रीवेरलामज्जकचन्दनानि स्रोतोजमुक्तामणिगैरिकाश्च
क्षीरेण पिष्टाः सघृताः सुशीता लेपाः प्रयोज्यास्तनवः सुखाय
hrīveralāmajjakacandanāni srotojamuktāmaṇigairikāśca
kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyāstanavaḥ sukhāya
- 8
प्रपौण्डरीकं मधुकं पयस्या मञ्जिष्ठिका पद्मकचन्दने च
सुगन्धिका चेति सुखाय लेपः पैत्ते विसर्पे भिषजा प्रयोज्यः
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā mañjiṣṭhikā padmakacandane ca
sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe bhiṣajā prayojyaḥ
- 9
न्यग्रोधवर्गैः परिषेचनं च घृतं च कुर्यात्स्वरसेन तस्य
शीतैः पयोभिश्च मधूदकैश्च सशर्करैर् इक्षुरसैश्च सेकान्
nyagrodhavargaiḥ pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca kuryātsvarasena tasya
śītaiḥ payobhiśca madhūdakaiśca saśarkarair ikṣurasaiśca sekān
- 10
घृतस्य गौरीमधुकारविन्दरोध्राम्बुराजादनगैरिकेषु
तथर्षभे पद्मकसारिवासु काकोलिमेदाकुमुदोत्पलेषु
ghṛtasya gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu
tatharṣabhe padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu
- 11
सचन्दनायां मधुशर्करायां द्राक्षास्थिरापृश्निशताह्वयासु
कल्कीकृतासूदकमत्र दत्त्वा न्यग्रोधवर्गस्य तथा स्थिरादेः
sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ drākṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu
kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā nyagrodhavargasya tathā sthirādeḥ
- 12
गणस्य बिल्वादिकपञ्चमूल्याश्चतुर्गुणं क्षीरमथापि तद्वत्
प्रस्थं विपक्वं परिषेचनेन पैत्तीर्निहन्यात्तु विसर्पनाडीः
gaṇasya bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat
prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittīrnihanyāttu visarpanāḍīḥ
- 13
विस्फोटदुष्टव्रणशीर्षरोगान्पाकं तथास्यस्य निहन्ति पानात्
ग्रहार्दिते शोषिणि चापि बाले घृतं हि गौर्यादिकमेतदिष्टम्
visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogānpākaṃ tathāsyasya nihanti pānāt
grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ hi gauryādikametadiṣṭam
- 14
अजाश्वगन्धा सरला सकाला सैकैषिका चाप्यथवाजशृङ्गी
गोमूत्रपिष्टो विहितः प्रदेहो हन्याद्विसर्पं कफजं स शीघ्रम्
ajāśvagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpyathavājaśṛṅgī
gomūtrapiṣṭo vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ kaphajaṃ sa śīghram
- 15
कालानुसार्यागुरुचोचगुञ्जारास्नावचाशीतशिवेन्द्रपर्ण्यः
पालिन्दिमुञ्जातमहीकदम्बा हिता विसर्पेषु कफात्मकेषु
kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivendraparṇyaḥ
pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu
- 16
गणस्तु योज्यो वरुणप्रवृत्तः क्रियासु सर्वासु विचक्षणेन
संशोधनं शोणितमोक्षणं च श्रेष्ठं विसर्पेषु चिकित्सितं हि
gaṇastu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu vicakṣaṇena
saṃśodhanaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu cikitsitaṃ hi
- 17
सर्वांश्च पक्वान्परिशोध्य धीमान्व्रणक्रमेणोपचरेद्यथोक्तम्
नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येच्छेषाश्चतस्रः खलु यत्नसाध्याः
sarvāṃśca pakvānpariśodhya dhīmānvraṇakrameṇopacaredyathoktam
nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ
- 18
तत्रानिलोत्थाम् उपनाह्य पूर्वम् अशेषतः पूयगतिं विदार्य
तिलैर् अपामार्गफलैश्च पिष्ट्वा ससैन्धवैर्बन्धनमत्र कुर्यात्
tatrānilotthām upanāhya pūrvam aśeṣataḥ pūyagatiṃ vidārya
tilair apāmārgaphalaiśca piṣṭvā sasaindhavairbandhanamatra kuryāt
- 19
प्रक्षालने चापि सदा व्रणस्य योज्यं महद्यत्खलु पञ्चमूलम्
हिंस्रां हरिद्रां कटुकां बलां च गोजिह्विकां चापि सबिल्वमूलाम्
prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyaṃ mahadyatkhalu pañcamūlam
hiṃsrāṃ haridrāṃ kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ cāpi sabilvamūlām
- 20
संहृत्य तैलं विपचेद्व्रणस्य संशोधनं पूरणरोपणं च
पित्तात्मिकां प्राग् उपनाह्य धीमानुत्कारिकाभिः सपयोघृताभिः
saṃhṛtya tailaṃ vipacedvraṇasya saṃśodhanaṃ pūraṇaropaṇaṃ ca
pittātmikāṃ prāg upanāhya dhīmānutkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ
- 21
निपात्य शस्त्रं तिलनागदन्तीयष्ट्याह्वकल्कैः परिपूरयेत्ताम्
प्रक्षालने चापि ससोमनिम्बा निशा प्रयोज्या कुशलेन नित्यम्
nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ paripūrayettām
prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena nityam
- 22
श्यामात्रिभण्डीत्रिफलासु सिद्धं हरिद्रयो रोध्रकवृक्षयोश्च
घृतं सदुग्धं व्रणतर्पणेन हन्याद्गतिं कोष्ठगतापि या स्यात्
śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayo rodhrakavṛkṣayośca
ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgatiṃ koṣṭhagatāpi yā syāt
- 23
नाडीं कफोत्थाम् उपनाह्य सम्यक्कुलत्थसिद्धार्थकशक्तुकिण्वैः
मृदूकृतामेष्य गतिं विदित्वा निपातयेच्छस्त्रम् अशेषकारी
nāḍīṃ kaphotthām upanāhya samyakkulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ
mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā nipātayecchastram aśeṣakārī
- 24
दद्याद्व्रणे निम्बतिलान्सदन्तीन्सुराष्ट्रजासैन्धवसम्प्रयुक्तान्
प्रक्षालने चापि करञ्जनिम्बजात्यक्षपीलुस्वरसाः प्रयोज्याः
dadyādvraṇe nimbatilānsadantīnsurāṣṭrajāsaindhavasamprayuktān
prakṣālane cāpi karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ
- 25
सुवर्चिकासैन्धवचित्रकेषु निकुम्भतालीतलरूपिकासु
फलेष्वपामार्गभवेषु चैव कुर्यात्समूत्रेषु हिताय तैलम्
suvarcikāsaindhavacitrakeṣu nikumbhatālītalarūpikāsu
phaleṣvapāmārgabhaveṣu caiva kuryātsamūtreṣu hitāya tailam
- 26
नाडीं तु शल्यप्रभवां विदार्य निर्हृत्य शल्यं प्रविशोध्य मार्गम्
संशोधयेत्क्षौद्रघृतप्रगाढैस्तिलैस्ततो रोपणमाशु कुर्यात्
nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya śalyaṃ praviśodhya mārgam
saṃśodhayetkṣaudraghṛtapragāḍhaistilaistato ropaṇamāśu kuryāt
- 27
कुम्भीकखर्जूरकपित्थबिल्ववनस्पतीनां च शलाटुवर्गैः
कृत्वा कषायं विपचेत्तु तैलमावाप्य मुस्तासरलाप्रियङ्गूः
kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca śalāṭuvargaiḥ
kṛtvā kaṣāyaṃ vipacettu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ
- 28
सुगन्धिकामोचरसाहिपुष्पं रोध्रं विदध्याद् अपि धातकीं च
एतेन शल्यप्रभवा तु नाडी रोहेद्व्रणो वा सुखम् आशु चैव
sugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ rodhraṃ vidadhyād api dhātakīṃ ca
etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohedvraṇo vā sukham āśu caiva
- 29
कृशदुर्बलभीरूणां नाडी मर्माश्रिता च या
क्षारसूत्रेण तां छिन्द्यान्न तु शस्त्रेण बुद्धिमान्
kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā
kṣārasūtreṇa tāṃ chindyānna tu śastreṇa buddhimān
- 30
एषण्या गतिमन्विष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम्
सूचीं निदध्याद्गत्यन्ते तथोन्नम्याशु निर्हरेत्
eṣaṇyā gatimanviṣya kṣārasūtrānusāriṇīm
sūcīṃ nidadhyādgatyante tathonnamyāśu nirharet

