63 shlokas
- 1
अथातः क्षुद्ररोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athātaḥ kṣudrarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
तत्राजगल्लिकामामां जलौकोभिर् उपाचरेत्
शुक्तिश्रुघ्नीयवक्षारकल्कैश्चालेपयेद्भिषक्
tatrājagallikāmāmāṃ jalaukobhir upācaret
śuktiśrughnīyavakṣārakalkaiścālepayedbhiṣak
- 4
श्यामालाङ्गलकिपाठाकल्कैर्वापि विचक्षणः
पक्वां व्रणविधानेन यथोक्तेन प्रसाधयेत्
śyāmālāṅgalakipāṭhākalkairvāpi vicakṣaṇaḥ
pakvāṃ vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet
- 5
अन्धालजीं यवप्रख्यां पनसीं कच्छपीं तथा
पाषाणगर्दभं चैव पूर्वं स्वेदेन योजयेत्
andhālajīṃ yavaprakhyāṃ panasīṃ kacchapīṃ tathā
pāṣāṇagardabhaṃ caiva pūrvaṃ svedena yojayet
- 6
मनःशिलातालकुष्ठदारुकल्कैः प्रलेपयेत्
परिपाकगतान्भित्त्वा व्रणवत्समुपाचरेत्
manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ pralepayet
paripākagatānbhittvā vraṇavatsamupācaret
- 7
विवृतामिन्द्रवृद्धां च गर्दभीं जालगर्दभम्
इरिवेल्लीं गन्धनाम्नीं कक्षां विस्फोटकांस्तथा
vivṛtāmindravṛddhāṃ ca gardabhīṃ jālagardabham
irivellīṃ gandhanāmnīṃ kakṣāṃ visphoṭakāṃstathā
- 8
पित्तजस्य विसर्पस्य क्रियया साधयेद्भिषक्
रोपयेत्सर्पिषा पक्वान्सिद्धेन मधुरौषधैः
pittajasya visarpasya kriyayā sādhayedbhiṣak
ropayetsarpiṣā pakvānsiddhena madhurauṣadhaiḥ
- 9
चिप्यम् उष्णाम्बुना सिक्तमुत्कृत्य स्रावयेद्भिषक्
चक्रतैलेन चाभ्यज्य सर्जचूर्णेन चूर्णयेत्
cipyam uṣṇāmbunā siktamutkṛtya srāvayedbhiṣak
cakratailena cābhyajya sarjacūrṇena cūrṇayet
- 10
बन्धेनोपचरेच्चैनमशक्यं चाग्निना दहेत्
मधुरौषधसिद्धेन ततस्तैलेन रोपयेत्
bandhenopacareccainamaśakyaṃ cāgninā dahet
madhurauṣadhasiddhena tatastailena ropayet
- 11
कुनखे विधिरप्येष कार्यो हि भिषजा भवेत्
उपाचरेदनुशयीं श्लेष्मविद्रधिवद्भिषक्
kunakhe vidhirapyeṣa kāryo hi bhiṣajā bhavet
upācaredanuśayīṃ śleṣmavidradhivadbhiṣak
- 12
विदारिकां समभ्यज्य स्विन्नां विम्लाप्य लेपयेत्
नगवृत्तिकवर्षाभूबिल्वमूलैः सुपेषितैः
vidārikāṃ samabhyajya svinnāṃ vimlāpya lepayet
nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ supeṣitaiḥ
- 13
व्रणभावगतायां वा कृत्वा संशोधनक्रियाम्
रोपणार्थं हितं तैलं कषायमधुरैः शृतम्
vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃśodhanakriyām
ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam
- 14
प्रच्छानैर्वा जलौकोभिः स्राव्यापक्वा विदारिका
अजकर्णैः सपालाशमूलकल्कैः प्रलेपयेत्
pracchānairvā jalaukobhiḥ srāvyāpakvā vidārikā
ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet
- 15
पक्वां विदार्य शस्त्रेण पटोलपिचुमर्दयोः
कल्केन तिलयुक्तेन सर्पिर्मिश्रेण लेपयेत्
pakvāṃ vidārya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ
kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet
- 16
बद्ध्वा च क्षीरवृक्षस्य कषायैः खदिरस्य च
व्रणं प्रक्षालयेच्छुद्धां ततस्तां रोपयेत्पुनः
baddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya ca
vraṇaṃ prakṣālayecchuddhāṃ tatastāṃ ropayetpunaḥ
- 17
मेदोऽर्बुदविधानेन साधयेच्छर्करार्बुदम्
कच्छूं विचर्चिकां पामां कुष्ठवत्समुपाचरेत्
medo'rbudavidhānena sādhayeccharkarārbudam
kacchūṃ vicarcikāṃ pāmāṃ kuṣṭhavatsamupācaret
- 18
लेपश्च शस्यते सिक्थशताह्वागौरसर्षपैः
वचादार्वीसर्षपैर्वा तैलं वा नक्तमालजम्
lepaśca śasyate sikthaśatāhvāgaurasarṣapaiḥ
vacādārvīsarṣapairvā tailaṃ vā naktamālajam
- 19
सारतैलमथाभ्यङ्गे कुर्वीत कटुकैः शृतम्
पाददार्यां सिरां विद्ध्वा स्वेदाभ्यङ्गौ प्रयोजयेत्
sāratailamathābhyaṅge kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam
pādadāryāṃ sirāṃ viddhvā svedābhyaṅgau prayojayet
- 20
मधूच्छिष्टवसामज्जसर्जचूर्णघृतैः कृतः
यवाह्वगैरिकोन्मिश्रैः पादलेपः प्रशस्यते
madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ
yavāhvagairikonmiśraiḥ pādalepaḥ praśasyate
- 21
पादौ सिक्त्वारनालेन लेपनं ह्य् अलसे हितम्
कल्कीकृतैर्निम्बतिलकासीसालैः ससैन्धवैः
pādau siktvāranālena lepanaṃ hy alase hitam
kalkīkṛtairnimbatilakāsīsālaiḥ sasaindhavaiḥ
- 22
लाक्षारसो ऽभया वापि कार्यं स्याद्रक्तमोक्षणम्
सिद्धं रसे कण्टकार्यास्तैलं वा सार्षपं हितम्
lākṣāraso 'bhayā vāpi kāryaṃ syādraktamokṣaṇam
siddhaṃ rase kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam
- 23
कासीसरोचनशिलाचूर्णैर्वा प्रतिसारणम्
उत्कृत्य दग्ध्वा स्नेहेन जयेत्कदरसंज्ञकम्
kāsīsarocanaśilācūrṇairvā pratisāraṇam
utkṛtya dagdhvā snehena jayetkadarasaṃjñakam
- 24
इन्द्रलुप्ते सिरां मूर्ध्नि स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत्
कल्कैः समरिचैर्दिह्याच्छिलाकासीसतुत्थकैः
indralupte sirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya mokṣayet
kalkaiḥ samaricairdihyācchilākāsīsatutthakaiḥ
- 25
कुटन्नटदारुकल्कैर्लेपनं वा प्रशस्यते
प्रच्छयित्वावगाढं वा गुञ्जाकल्कैर्मुहुर्मुहुः
kuṭannaṭadārukalkairlepanaṃ vā praśasyate
pracchayitvāvagāḍhaṃ vā guñjākalkairmuhurmuhuḥ
- 26
लेपयेदुपशान्त्यर्थं कुर्याद्वापि रसायनम्
मालतीकरवीराग्निनक्तमालविपाचितम्
lepayedupaśāntyarthaṃ kuryādvāpi rasāyanam
mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam
- 27
तैलमभ्यञ्जने शस्तमिन्द्रलुप्तापहं परम्
अरूंषिकां हृते रक्ते सेचयेन्निम्बवारिणा
tailamabhyañjane śastamindraluptāpahaṃ param
arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayennimbavāriṇā
- 28
दिह्यात्सैन्धवयुक्तेन वाजिविष्ठारसेन तु
हरितालनिशानिम्बकल्कैर्वा सपटोलजैः
dihyātsaindhavayuktena vājiviṣṭhārasena tu
haritālaniśānimbakalkairvā sapaṭolajaiḥ
- 29
यष्टीनीलोत्पलैरण्डमार्कवैर्वा प्रलेपयेत्
इन्द्रलुप्तापहं तैलमभ्यङ्गे च प्रशस्यते
सिरां दारुणके विद्ध्वा स्निग्धस्विन्नस्य मूर्धनि
yaṣṭīnīlotpalairaṇḍamārkavairvā pralepayet
indraluptāpahaṃ tailamabhyaṅge ca praśasyate
sirāṃ dāruṇake viddhvā snigdhasvinnasya mūrdhani
- 30
अवपीडं शिरोबस्तिमभ्यङ्गं च प्रयोजयेत्
क्षालने कोद्रवतृणक्षारतोयं प्रशस्यते
avapīḍaṃ śirobastimabhyaṅgaṃ ca prayojayet
kṣālane kodravatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate

