43 shlokas
- 1
अथातो विद्रधीनां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto vidradhīnāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
उक्ता विद्रधयः षड्ये तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः
शेषेष्वामेषु कर्तव्या त्वरितं शोफवत्क्रिया
uktā vidradhayaḥ ṣaḍye teṣvasādhyastu sarvajaḥ
śeṣeṣvāmeṣu kartavyā tvaritaṃ śophavatkriyā
- 4
वातघ्नमूलकल्कैस्तु घृततैलवसायुतैः
सुखोष्णो बहलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ
vātaghnamūlakalkaistu ghṛtatailavasāyutaiḥ
sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau
- 5
सानूपौदकमांसस्तु काकोल्यादिः सतर्पणः
स्नेहाम्लसिद्धो लवणः प्रयोज्यश्चोपनाहने
sānūpaudakamāṃsastu kākolyādiḥ satarpaṇaḥ
snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaścopanāhane
- 6
वेशवारैः सकृशरैः पयोभिः पायसैस्तथा
स्वेदयेत्सततं चापि निर्हरेच्चापि शोणितम्
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ payobhiḥ pāyasaistathā
svedayetsatataṃ cāpi nirhareccāpi śoṇitam
- 7
स चेदेवम् उपक्रान्तः पाकायाभिमुखो यदि
तं पाचयित्वा शस्त्रेण भिन्द्याद्भिन्नं च शोधयेत्
sa cedevam upakrāntaḥ pākāyābhimukho yadi
taṃ pācayitvā śastreṇa bhindyādbhinnaṃ ca śodhayet
- 8
पञ्चमूलकषायेण प्रक्षाल्य लवणोत्तरैः
तैलैर्भद्रादिमधुकसंयुक्तैः प्रतिपूरयेत्
pañcamūlakaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ
tailairbhadrādimadhukasaṃyuktaiḥ pratipūrayet
- 9
वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च
पृथक्पर्ण्यादिसिद्धेन त्रैवृतेन च रोपयेत्
vairecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca
pṛthakparṇyādisiddhena traivṛtena ca ropayet
- 10
पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवायुतैः
प्रदिह्यात्क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः
paittikaṃ śarkarālājāmadhukaiḥ sārivāyutaiḥ
pradihyātkṣīrapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ
- 11
पाक्यैः शीतकषायैर्वा क्षीरैर् इक्षुरसैस्तथा
जीवनीयघृतैर्वापि सेचयेच्छर्करायुतैः
pākyaiḥ śītakaṣāyairvā kṣīrair ikṣurasaistathā
jīvanīyaghṛtairvāpi secayeccharkarāyutaiḥ
- 12
त्रिवृद्धरीतकीनां च चूर्णं लिह्यान्मधुद्रवम्
जलौकोभिर्हरेच्चासृक्पक्वं चापाट्य बुद्धिमान्
trivṛddharītakīnāṃ ca cūrṇaṃ lihyānmadhudravam
jalaukobhirhareccāsṛkpakvaṃ cāpāṭya buddhimān
- 13
क्षीरवृक्षकषायेण प्रक्षाल्यौदकजेन वा
तिलैः सयष्टीमधुकैः सक्षौद्रैः सर्पिषा युतैः
kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyaudakajena vā
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sakṣaudraiḥ sarpiṣā yutaiḥ
- 14
उपदिह्य प्रतनुना वाससा वेष्टयेद्व्रणम्
प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः
upadihya pratanunā vāsasā veṣṭayedvraṇam
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ
- 15
सहरिद्रैः कृतं सर्पिः सक्षीरं व्रणरोपणम्
क्षीरशुक्लापृथक्पर्णीसमङ्गारोध्रचन्दनैः
saharidraiḥ kṛtaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇam
kṣīraśuklāpṛthakparṇīsamaṅgārodhracandanaiḥ
- 16
न्यग्रोधादिप्रवालेषु तेषां त्वक्ष्वथवा कृतम्
नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च
nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ tvakṣvathavā kṛtam
naktamālasya patrāṇi taruṇāni phalāni ca
- 17
सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा
द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी
sumanāyāśca patrāṇi paṭolāriṣṭayostathā
dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ tiktarohiṇī
- 18
प्रियङ्गुः कुशमूलं च निचुलस्य त्वगेव च
मञ्जिष्ठाचन्दनोशीरमुत्पलं सारिवे त्रिवृत्
priyaṅguḥ kuśamūlaṃ ca niculasya tvageva ca
mañjiṣṭhācandanośīramutpalaṃ sārive trivṛt
- 19
एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्
दुष्टव्रणप्रशमनं नाडीव्रणविशोधनम्
eteṣāṃ kārṣikairbhāgairghṛtaprasthaṃ vipācayet
duṣṭavraṇapraśamanaṃ nāḍīvraṇaviśodhanam
- 20
सद्यश्छिन्नव्रणानां च करञ्जाद्यमिदं शुभम्
दुष्टव्रणाश्च ये केचिद्ये चोत्सृष्टक्रिया व्रणाः
sadyaśchinnavraṇānāṃ ca karañjādyamidaṃ śubham
duṣṭavraṇāśca ye kecidye cotsṛṣṭakriyā vraṇāḥ
- 21
नाड्यो गम्भीरिका याश्च सद्यश्छिन्नास्तथैव च
अग्निक्षारकृताश्चैव ये व्रणा दारुणा अपि
nāḍyo gambhīrikā yāśca sadyaśchinnāstathaiva ca
agnikṣārakṛtāścaiva ye vraṇā dāruṇā api
- 22
करञ्जाद्येन हविषा प्रशाम्यन्ति न संशयः
इष्टकासिकतालोष्टगोशकृत्तुषपांशुभिः
karañjādyena haviṣā praśāmyanti na saṃśayaḥ
iṣṭakāsikatāloṣṭagośakṛttuṣapāṃśubhiḥ
- 23
मूत्रैर् उष्णैश्च सततं स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्रधिम्
कषायपानैर्वमनैर् आलेपैर् उपनाहनैः
mūtrair uṣṇaiśca satataṃ svedayecchleṣmavidradhim
kaṣāyapānairvamanair ālepair upanāhanaiḥ
- 24
हरेद्दोषानभीक्ष्णं चाप्यलाब्वासृक्तथैव च
आरग्वधकषायेण पक्वं चापाट्य धावयेत्
hareddoṣānabhīkṣṇaṃ cāpyalābvāsṛktathaiva ca
āragvadhakaṣāyeṇa pakvaṃ cāpāṭya dhāvayet
- 25
हरिद्रात्रिवृताशक्तुतिलैर्मधुसमायुतैः
पूरयित्वा व्रणं सम्यग्बध्नीयात्कीर्तितं यथा
haridrātrivṛtāśaktutilairmadhusamāyutaiḥ
pūrayitvā vraṇaṃ samyagbadhnīyātkīrtitaṃ yathā
- 26
ततः कुलत्थिकादन्तीत्रिवृच्छ्यामार्कतिल्वकैः
कुर्यात्तैलं सगोमूत्रं हितं तत्र ससैन्धवम्
tataḥ kulatthikādantītrivṛcchyāmārkatilvakaiḥ
kuryāttailaṃ sagomūtraṃ hitaṃ tatra sasaindhavam
- 27
पित्तविद्रधिवत्सर्वाः क्रिया निरवशेषतः
विद्रध्योः कुशलः कुर्याद्रक्तागन्तुनिमित्तयोः
pittavidradhivatsarvāḥ kriyā niravaśeṣataḥ
vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryādraktāgantunimittayoḥ
- 28
वरुणादिगणक्वाथमपक्वे ऽभ्यन्तरोत्थिते
ऊषकादिप्रतीवापं पिबेत्सुखकरं नरः
varuṇādigaṇakvāthamapakve 'bhyantarotthite
ūṣakādipratīvāpaṃ pibetsukhakaraṃ naraḥ
- 29
अनयोर्वर्गयोः सिद्धं सर्पिर्वैरेचनेन च
अचिराद्विद्रधिं हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितम्
anayorvargayoḥ siddhaṃ sarpirvairecanena ca
acirādvidradhiṃ hanti prātaḥ prātarniṣevitam
- 30
एभिर् एव गणैश्चापि संसिद्धं स्नेहसंयुतम्
कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथैवाप्यनुवासनम्
ebhir eva gaṇaiścāpi saṃsiddhaṃ snehasaṃyutam
kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathaivāpyanuvāsanam

