57 shlokas
- 1
अथातः स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athātaḥ snehopayaugikacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
स्नेहसारो ऽयं पुरुषः प्राणाश्च स्नेहभूयिष्ठाः स्नेहसाध्याश्च भवन्ति
स्नेहो हि पानानुवासनमस्तिष्कशिरोवस्त्युत्तरबस्तिनस्यकर्णपूरणगात्राभ्यङ्गभोजनेषूपयोज्यः
snehasāro 'yaṃ puruṣaḥ prāṇāśca snehabhūyiṣṭhāḥ snehasādhyāśca bhavanti
sneho hi pānānuvāsanamastiṣkaśirovastyuttarabastinasyakarṇapūraṇagātrābhyaṅgabhojaneṣūpayojyaḥ
- 4
तत्र द्वियोनिश्चतुर्विकल्पो ऽभिहितः स्नेहः स्नेहगुणाश्च
तत्र जङ्गमेभ्यो गव्यं घृतं प्रधानं स्थावरेभ्यस्तिलतैलं प्रधानम् इति
tatra dviyoniścaturvikalpo 'bhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāśca
tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ sthāvarebhyastilatailaṃ pradhānam iti
- 5
अत ऊर्ध्वं यथाप्रयोजनं यथाप्रधानं च स्थावरस्नेहानुपदेक्ष्यामः तत्र तिल्वकैरण्डकोशाम्रदन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीपलाशविषाणिकागवाक्षीकम्पिल्लकशम्पाकनीलिनीस्नेहा विरेचयन्ति जीमूतककुटजकृतवेधनेक्ष्वाकुधामार्गवमदनस्नेहा वामयन्ति विडङ्गखरमञ्जरीमधुशिग्रुसूर्यवल्लीपीलुसिद्धार्थकज्योतिष्मतीस्नेहाः शिरो विरेचयन्ति करञ्जपूतीककृतमालमातुलुङ्गेङ्गुदीकिराततिक्तकस्नेहा दुष्टव्रणेषूपयुज्यन्ते तुवरककपित्थकम्पिल्लकभल्लातकपटोलस्नेहा महाव्याधिषु त्रपुसैर्वारुककर्कारुकतुम्बीकूष्माण्डस्नेहा मूत्रसङ्गेषु कपोतवङ्कावल्गुजहरीतकीस्नेहाः शर्कराश्मरीषु कुसुम्भसर्षपातसीपिचुमर्दातिमुक्तकभाण्डीकटुतुम्बीकटभीस्नेहाः प्रमेहेषु तालनारिकेलपनसमोचप्रियालबिल्वमधूकश्लेष्मातकाम्रातकफलस्नेहाः पित्तसंसृष्टे वायौ बिभीतकभल्लातकपिण्डीतकस्नेहाः कृष्णीकरणे श्रवणकङ्गुकटुण्टुकस्नेहाः पाण्डूकरणे सरलपीतदारुशिंशपागुरुसारस्नेहा दद्रुकुष्ठकिटिमेषु सर्व एव स्नेहा वातम् उपघ्नन्ति तैलगुणाश्च समासेन व्याख्याताः
ata ūrdhvaṃ yathāprayojanaṃ yathāpradhānaṃ ca sthāvarasnehānupadekṣyāmaḥ tatra tilvakairaṇḍakośāmradantīdravantīsaptalāśaṅkhinīpalāśaviṣāṇikāgavākṣīkampillakaśampākanīlinīsnehā virecayanti jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākudhāmārgavamadanasnehā vāmayanti viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro virecayanti karañjapūtīkakṛtamālamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehā duṣṭavraṇeṣūpayujyante tuvarakakapitthakampillakabhallātakapaṭolasnehā mahāvyādhiṣu trapusairvārukakarkārukatumbīkūṣmāṇḍasnehā mūtrasaṅgeṣu kapotavaṅkāvalgujaharītakīsnehāḥ śarkarāśmarīṣu kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakabhāṇḍīkaṭutumbīkaṭabhīsnehāḥ prameheṣu tālanārikelapanasamocapriyālabilvamadhūkaśleṣmātakāmrātakaphalasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau bibhītakabhallātakapiṇḍītakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇe śravaṇakaṅgukaṭuṇṭukasnehāḥ pāṇḍūkaraṇe saralapītadāruśiṃśapāgurusārasnehā dadrukuṣṭhakiṭimeṣu sarva eva snehā vātam upaghnanti tailaguṇāśca samāsena vyākhyātāḥ
- 6
अत ऊर्ध्वं कषायस्नेहपाकक्रमम् उपदेक्ष्यामः
तत्र केचिदाहुः त्वक्पत्रफलमूलादीनां भागस्तच्चतुर्गुणं जलं चतुर्भागावशेषं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः स्नेहप्रसृतेषु षट्सु चतुर्गुणं द्रवमावाप्य चतुरश्चाक्षसमान्भेषजपिण्डानित्येष स्नेहपाककल्पः
एतत्तु न सम्यक्कस्मात् आगमासिद्धत्वात्
ata ūrdhvaṃ kaṣāyasnehapākakramam upadekṣyāmaḥ
tatra kecidāhuḥ tvakpatraphalamūlādīnāṃ bhāgastaccaturguṇaṃ jalaṃ caturbhāgāvaśeṣaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ snehaprasṛteṣu ṣaṭsu caturguṇaṃ dravamāvāpya caturaścākṣasamānbheṣajapiṇḍānityeṣa snehapākakalpaḥ
etattu na samyakkasmāt āgamāsiddhatvāt
- 7
पलकुडवादीनामतो मानं तु व्याख्यास्यामः तत्र द्वादश धान्यमाषा मध्यमाः सुवर्णमाषकस्ते षोडश सुवर्णम् अथवा मध्यमनिष्पावा एकोनविंशतिर्धरणं तान्यर्धतृतीयानि कर्षस्ततश्चोर्ध्वं चतुर्गुणमभिवर्धयन्तः पलकुडवप्रस्थाढकद्रोणा इत्यभिनिष्पद्यन्ते तुला पुनः पलशतं ताः पुनर्विंशतिर्भारः शुष्काणामिदं मानम् आर्द्रद्रवाणां च द्विगुणम् इति
palakuḍavādīnāmato mānaṃ tu vyākhyāsyāmaḥ tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ suvarṇamāṣakaste ṣoḍaśa suvarṇam athavā madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatirdharaṇaṃ tānyardhatṛtīyāni karṣastataścordhvaṃ caturguṇamabhivardhayantaḥ palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā ityabhiniṣpadyante tulā punaḥ palaśataṃ tāḥ punarviṃśatirbhāraḥ śuṣkāṇāmidaṃ mānam ārdradravāṇāṃ ca dviguṇam iti
- 8
तत्रान्यतमपरिमाणसंमितानां यथायोगं त्वक्पत्रफलमूलादीनाम् आतपपरिशोषितानां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यान्यणुशो भेदयित्वावकुट्याष्टगुणेन षोडशगुणेन वाम्भसाभिषिच्यस्थाल्यां चतुर्भागावशिष्टं क्वाथयित्वापहरेदित्येष कषायपाककल्पः
स्नेहाच्चतुर्भागावशिष्टं क्वाथयित्वापहरेदित्येष कषायपाककल्पः
स्नेहाच्चतुर्गुणो द्रवः स्नेहचतुर्थांशो भेषजकल्कस्तदैकध्यं संसृज्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः
अथवा तत्रोदकद्रोणे त्वक्पत्रफलमूलादीनां तुलामावाप्य चतुर्भागावशिष्टं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः स्नेहकुडवे भेषजपलं पिष्टं कल्कं चतुर्गुणं द्रवमावाप्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः
tatrānyatamaparimāṇasaṃmitānāṃ yathāyogaṃ tvakpatraphalamūlādīnām ātapapariśoṣitānāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyānyaṇuśo bhedayitvāvakuṭyāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇena vāmbhasābhiṣicyasthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ
snehāccaturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ
snehāccaturguṇo dravaḥ snehacaturthāṃśo bheṣajakalkastadaikadhyaṃ saṃsṛjya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ
athavā tatrodakadroṇe tvakpatraphalamūlādīnāṃ tulāmāvāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ snehakuḍave bheṣajapalaṃ piṣṭaṃ kalkaṃ caturguṇaṃ dravamāvāpya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ
- 9
भवतश्चात्र
स्नेहभेषजतोयानां प्रमाणं यत्र नेरितम्
तत्रायं विधिरास्थेयो निर्दिष्टे तद्वदेव तु
bhavataścātra
snehabheṣajatoyānāṃ pramāṇaṃ yatra neritam
tatrāyaṃ vidhirāstheyo nirdiṣṭe tadvadeva tu
- 10
अनुक्ते द्रवकार्ये तु सर्वत्र सलिलं मतम्
कल्कक्वाथावनिर्देशे गणात्तस्मात्प्रयोजयेत्
anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ matam
kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāttasmātprayojayet
- 11
अत ऊर्ध्वं स्नेहपाकक्रमम् उपदेक्ष्यामः
स तु त्रिविधस्तद्यथा मृदुः मध्यमः खर इति
तत्र स्नेहौषधिविवेकमात्रं यत्र भेषजं स मृदुरिति मधूच्छिष्टम् इव विशदम् अविलेपि यत्र भेषजं स मध्यमः कृष्णमवसन्नमीषद्विशदं चिक्कणं च यत्र भेषजं स खर इति अत ऊर्ध्वं दग्धस्नेहो भवति तं पुनः साधु साधयेत्
तत्र पानाभ्यवहारयोर्मृदुः नस्याभ्यङ्गयोर्मध्यमः बस्तिकर्णपूरणयोस्तु खर इति
ata ūrdhvaṃ snehapākakramam upadekṣyāmaḥ
sa tu trividhastadyathā mṛduḥ madhyamaḥ khara iti
tatra snehauṣadhivivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduriti madhūcchiṣṭam iva viśadam avilepi yatra bheṣajaṃ sa madhyamaḥ kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa khara iti ata ūrdhvaṃ dagdhasneho bhavati taṃ punaḥ sādhu sādhayet
tatra pānābhyavahārayormṛduḥ nasyābhyaṅgayormadhyamaḥ bastikarṇapūraṇayostu khara iti
- 12
भवतश्चात्र
शब्दस्योपरमे प्राप्ते फेनस्योपशमे तथा
गन्धवर्णरसादीनां संपत्तौ सिद्धिमादिशेत्
bhavataścātra
śabdasyoparame prāpte phenasyopaśame tathā
gandhavarṇarasādīnāṃ saṃpattau siddhimādiśet
- 13
घृतस्यैवं विपक्वस्य जानीयात्कुशलो भिषक्
फेनो ऽतिमात्रं तैलस्य शेषं घृतवदादिशेत्
ghṛtasyaivaṃ vipakvasya jānīyātkuśalo bhiṣak
pheno 'timātraṃ tailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet
- 14
अत ऊर्ध्वं स्नेहपानक्रमम् उपदेक्ष्यामः अथ खलु लघुकोष्ठायातुराय कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनायोदयगिरिशिखरसंस्थिते प्रतप्तकनकनिकरपीतलोहिते सवितरि यथाबलं तैलस्य घृतस्य वा मात्रां पातुं प्रयच्छेत्
पीतमात्रे चोष्णोदकेनोपस्पृश्य सोपानत्को यथासुखं विहरेत्
ata ūrdhvaṃ snehapānakramam upadekṣyāmaḥ atha khalu laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṅgalasvastivācanāyodayagiriśikharasaṃsthite prataptakanakanikarapītalohite savitari yathābalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātrāṃ pātuṃ prayacchet
pītamātre coṣṇodakenopaspṛśya sopānatko yathāsukhaṃ viharet
- 15
रूक्षक्षतविषार्तानां वातपित्तविकारिणाम्
हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिः पानं प्रशस्यते
rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām
hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiḥ pānaṃ praśasyate
- 16
कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः प्रवृद्धकफमेदसः
पिबेयुस्तैलसात्म्याश्च तैलं दार्ढ्यार्थिनश्च ये
kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ
pibeyustailasātmyāśca tailaṃ dārḍhyārthinaśca ye
- 17
व्यायामकर्शिताः शुष्करेतोरक्ता महारुजः
महाग्निमारुतप्राणा वसायोग्या नराः स्मृताः
vyāyāmakarśitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ
mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ
- 18
क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्ता दीप्तवह्नयः
मज्जानमाप्नुयुः सर्वे सर्पिर्वा स्वौषधान्वितम्
krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ
majjānamāpnuyuḥ sarve sarpirvā svauṣadhānvitam
- 19
केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम्
देयं बहुकफे चापि व्योषक्षारसमायुतम्
kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam
deyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamāyutam
- 20
दोषाणाम् अल्पभूयस्त्वं संसर्गं समवेक्ष्य च
युञ्ज्यात्त्रिषष्टिधाभिन्नैः समासव्यासतो रसैः
doṣāṇām alpabhūyastvaṃ saṃsargaṃ samavekṣya ca
yuñjyāttriṣaṣṭidhābhinnaiḥ samāsavyāsato rasaiḥ
- 21
स्नेहसात्म्यः क्लेशसहः काले नात्युष्णशीतले
अच्छम् एव पिबेत्स्नेहमच्छपानं हि पूजितम्
snehasātmyaḥ kleśasahaḥ kāle nātyuṣṇaśītale
accham eva pibetsnehamacchapānaṃ hi pūjitam
- 22
शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिबेन्निशि
वातपित्ताधिको रात्रौ वातश्लेष्माधिको दिवा
śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi
vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko divā
- 23
वातपित्ताधिकस्योष्णे तृणमूर्च्छोन्मादकारकः
शीते वातकफार्तस्य गौरवारुचिशूलकृत्
vātapittādhikasyoṣṇe tṛṇamūrcchonmādakārakaḥ
śīte vātakaphārtasya gauravāruciśūlakṛt
- 24
स्नेहपीतस्य चेत्तृष्णा पिबेदुष्णोदकं नरः
एवं चानुपशाम्यन्त्यां स्नेहमुष्णाम्बुना वमेत्
snehapītasya cettṛṣṇā pibeduṣṇodakaṃ naraḥ
evaṃ cānupaśāmyantyāṃ snehamuṣṇāmbunā vamet
- 25
दिह्याच्छीतैः शिरः शीतं तोयं चाप्यवगाहयेत्
या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागगते ऽहनि
dihyācchītaiḥ śiraḥ śītaṃ toyaṃ cāpyavagāhayet
yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate 'hani
- 26
सा मात्रा दीपयत्यग्निमल्पदोषे च पूजिता
या मात्रा परिजीर्येत तथार्धदिवसे गते
sā mātrā dīpayatyagnimalpadoṣe ca pūjitā
yā mātrā parijīryeta tathārdhadivase gate
- 27
सा वृष्या बृंहणी या च मध्यदोषे च पूजिता
या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागावशेषिते
sā vṛṣyā bṛṃhaṇī yā ca madhyadoṣe ca pūjitā
yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite
- 28
स्नेहनीया च सा मात्रा बहुदोषे च पूजिता
या मात्रा परिजीर्येत्तु तथा परिणते ऽहनि
snehanīyā ca sā mātrā bahudoṣe ca pūjitā
yā mātrā parijīryettu tathā pariṇate 'hani
- 29
ग्लानिमूर्च्छामदान्हित्वा सा मात्रा पूजिता भवेत्
अहोरात्राद् असंदुष्टा या मात्रा परिजीर्यति
glānimūrcchāmadānhitvā sā mātrā pūjitā bhavet
ahorātrād asaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati
- 30
सा तु कुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी
यथाग्नि प्रथमां मात्रां पाययेत विचक्षणः
sā tu kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī
yathāgni prathamāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ

