13 shlokas
- 1
अथातः सर्वोपघातशमनीयं रसायनं व्याख्यास्यामः
athātaḥ sarvopaghātaśamanīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
पूर्वे वयसि मध्ये वा मनुष्यस्य रसायनम्
प्रयुञ्जीत भिषक्प्राज्ञः स्निग्धशुद्धतनोः सदा
pūrve vayasi madhye vā manuṣyasya rasāyanam
prayuñjīta bhiṣakprājñaḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā
- 4
नाविशुद्धशरीरस्य युक्तो रासायनो विधिः
न भाति वाससि क्लिष्टे रङ्गयोग इवाहितः
nāviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ
na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ
- 5
शरीरस्योपघाता ये दोषजा मानसास्तथा
उपदिष्टाः प्रदेशेषु तेषां वक्ष्यामि वारणम्
śarīrasyopaghātā ye doṣajā mānasāstathā
upadiṣṭāḥ pradeśeṣu teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇam
- 6
शीतोदकं पयः क्षौद्रं सर्पिरित्येकशो द्विशः
त्रिशः समस्तमथवा प्राक्पीतं स्थापयेद्वयः
śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ sarpirityekaśo dviśaḥ
triśaḥ samastamathavā prākpītaṃ sthāpayedvayaḥ
- 7
तत्र विडङ्गतण्डुलचूर्णम् आहृत्य यष्टीमधुकमधुयुक्तं यथाबलं शीततोयेनोपयुञ्जीत शीततोयं चानुपिबेद् एवम् अहरहर्मासं तदेव मधुयुक्तं भल्लातकक्वाथेन वा मधुद्राक्षाक्वाथयुक्तं वा मध्वामलकरसाभ्यां वा गुडूचीक्वाथेन वा एवमेते पञ्च प्रयोगा भवन्ति
जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेनाल्पस्नेहेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात्
एते खल्वर्शांसि क्षपयन्ति कृमीनुपघ्नन्ति ग्रहणधारणशक्तिं जनयन्ति मासे मासे च प्रयोगे वर्षशतं वर्षशतमायुषो ऽभिवृद्धिर्भवति
tatra viḍaṅgataṇḍulacūrṇam āhṛtya yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathābalaṃ śītatoyenopayuñjīta śītatoyaṃ cānupibed evam aharaharmāsaṃ tadeva madhuyuktaṃ bhallātakakvāthena vā madhudrākṣākvāthayuktaṃ vā madhvāmalakarasābhyāṃ vā guḍūcīkvāthena vā evamete pañca prayogā bhavanti
jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇenālpasnehena ghṛtavantamodanamaśnīyāt
ete khalvarśāṃsi kṣapayanti kṛmīnupaghnanti grahaṇadhāraṇaśaktiṃ janayanti māse māse ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo 'bhivṛddhirbhavati
- 8
विडङ्गतण्डुलानां द्रोणं पिष्टपचने पिष्टवद् उपस्वेद्य विगतकषायं स्विन्नमवतार्य दृषदि पिष्टम् आयसे दृढे कुम्भे मधूदकोत्तरं प्रावृषि भस्मराशाव् अन्तर्गृहे चतुरो मासान्निदध्यात्वर्षाविगमे चोद्धृत्योपसंस्कृतशरीरः सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा प्रातःप्रातर्यथाबलम् उपयुञ्जीत जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात्पांशुशय्यायां शयीत तस्य मासादूर्ध्वं सर्वाङ्गेभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति तानणुतैलेनाभ्यक्तस्य वंशविदलेनापहरेत्द्वितीये पिपीलिकास्तृतीये यूकास्तथैवापहरेत्चतुर्थे दन्तनखरोमाण्यवशीर्यन्ते
पञ्चमे प्रशस्तगुणलक्षणानि जायन्ते अमानुषं चादित्यप्रकाशं वपुरधिगच्छति दूराच्छ्रवणानि दर्शनानि चास्य भवन्ति रजस्तमसी चापोह्य सत्त्वम् अधितिष्ठति श्रुतनिगाद्यपूर्वोत्पादी गजबलो ऽश्वजवः पुनर्युवाष्टौ वर्षशतान्यायुरवाप्नोति
तस्याणुतैलम् अभ्यङ्गार्थे चन्दनम् उपलेपनार्थे भल्लातकविधानवदाहारः परिहारश्च
viḍaṅgataṇḍulānāṃ droṇaṃ piṣṭapacane piṣṭavad upasvedya vigatakaṣāyaṃ svinnamavatārya dṛṣadi piṣṭam āyase dṛḍhe kumbhe madhūdakottaraṃ prāvṛṣi bhasmarāśāv antargṛhe caturo māsānnidadhyātvarṣāvigame coddhṛtyopasaṃskṛtaśarīraḥ sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā prātaḥprātaryathābalam upayuñjīta jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena ghṛtavantamodanamaśnīyātpāṃśuśayyāyāṃ śayīta tasya māsādūrdhvaṃ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti tānaṇutailenābhyaktasya vaṃśavidalenāpaharetdvitīye pipīlikāstṛtīye yūkāstathaivāpaharetcaturthe dantanakharomāṇyavaśīryante
pañcame praśastaguṇalakṣaṇāni jāyante amānuṣaṃ cādityaprakāśaṃ vapuradhigacchati dūrācchravaṇāni darśanāni cāsya bhavanti rajastamasī cāpohya sattvam adhitiṣṭhati śrutanigādyapūrvotpādī gajabalo 'śvajavaḥ punaryuvāṣṭau varṣaśatānyāyuravāpnoti
tasyāṇutailam abhyaṅgārthe candanam upalepanārthe bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca
- 9
काश्मर्याणां निष्कुलीकृतानाम् एष एव कल्पः पांशुशय्याभोजनवर्जम्
अत्र हि पयसा शृतेन भोक्तव्यं समानमन्यत्पूर्वेणाशिषश्च
शोणितपित्तनिमित्तेषु विकारेष्वेतेषाम् उपयोगः
kāśmaryāṇāṃ niṣkulīkṛtānām eṣa eva kalpaḥ pāṃśuśayyābhojanavarjam
atra hi payasā śṛtena bhoktavyaṃ samānamanyatpūrveṇāśiṣaśca
śoṇitapittanimitteṣu vikāreṣveteṣām upayogaḥ
- 10
यथोक्तमागारं प्रविश्य बलामूलार्धपलं पलं वा पयसालोड्य पिबेत्जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः
एवं द्वादशरात्रम् उपयुज्य द्वादश वर्षाणि वयस्तिष्ठति
एवं दिवसशतम् उपयुज्य वर्षशतं वयस्तिष्ठति
एवम् एवातिबलानागबलाविदारीशतावरीणाम् उपयोगः
विशेषतस्त्व् अतिबलाम् उदकेन नागबलाचूर्णं मधुना विदारीचूर्णं क्षीरेण शतावरीमप्येवं पूर्वेणान्यत्समानमाशिषश्च समाः
एतास्त्वौषधयो बलकामानां शोषिणां रक्तपित्तोपसृष्टानां शोणितं छर्दयतां विरिच्यमानानां चोपदिश्यन्ते
yathoktamāgāraṃ praviśya balāmūlārdhapalaṃ palaṃ vā payasāloḍya pibetjīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ
evaṃ dvādaśarātram upayujya dvādaśa varṣāṇi vayastiṣṭhati
evaṃ divasaśatam upayujya varṣaśataṃ vayastiṣṭhati
evam evātibalānāgabalāvidārīśatāvarīṇām upayogaḥ
viśeṣatastv atibalām udakena nāgabalācūrṇaṃ madhunā vidārīcūrṇaṃ kṣīreṇa śatāvarīmapyevaṃ pūrveṇānyatsamānamāśiṣaśca samāḥ
etāstvauṣadhayo balakāmānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittopasṛṣṭānāṃ śoṇitaṃ chardayatāṃ viricyamānānāṃ copadiśyante
- 11
वाराहीमूलतुलाचूर्णं कृत्वा ततो मात्रां मधुयुक्तां पयसालोड्य पिबेत्जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः प्रतिषेधो ऽत्र पूर्ववत्प्रयोगमिमम् उपसेवमानो वर्षशतमायुरवाप्नोति स्त्रीषु चाक्षयताम् एतेन इव चूर्णेन पयो ऽवचूर्ण्य शृतशीतम् अभिमथ्याज्यम् उत्पाद्य मधुयुतम् उपयुञ्जीत सायंप्रातरेककालं वा जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः एवं मासम् उपयुज्य वर्षशतायुर्भवति
vārāhīmūlatulācūrṇaṃ kṛtvā tato mātrāṃ madhuyuktāṃ payasāloḍya pibetjīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ pratiṣedho 'tra pūrvavatprayogamimam upasevamāno varṣaśatamāyuravāpnoti strīṣu cākṣayatām etena iva cūrṇena payo 'vacūrṇya śṛtaśītam abhimathyājyam utpādya madhuyutam upayuñjīta sāyaṃprātarekakālaṃ vā jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ evaṃ māsam upayujya varṣaśatāyurbhavati
- 12
चक्षुःकामः प्राणकामो वा बीजकसाराग्निमन्थमूलं निष्क्वाथ्य माषप्रस्थं साधयेत्तस्मिन्सिध्यति चित्रकमूलानामक्षमात्रं कल्कं दद्यादामलकरसचतुर्थभागं ततः स्विन्नमवतार्य सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा शीतीभूतं मधुसर्पिर्भ्यां संसृज्योपयुञ्जीत यथाबलं यथासात्म्यं च लवणं परिहरन्भक्षयेत्
जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात्पयसा वा मासत्रयम्
एवमाभ्यां प्रयोगाभ्यां चक्षुः सौपर्णं भवत्यनल्पबलः स्त्रीषु चाक्षयो वर्षशतायुर्भवतीति
cakṣuḥkāmaḥ prāṇakāmo vā bījakasārāgnimanthamūlaṃ niṣkvāthya māṣaprasthaṃ sādhayettasminsidhyati citrakamūlānāmakṣamātraṃ kalkaṃ dadyādāmalakarasacaturthabhāgaṃ tataḥ svinnamavatārya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā śītībhūtaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta yathābalaṃ yathāsātmyaṃ ca lavaṇaṃ pariharanbhakṣayet
jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena ghṛtavantamodanamaśnīyātpayasā vā māsatrayam
evamābhyāṃ prayogābhyāṃ cakṣuḥ sauparṇaṃ bhavatyanalpabalaḥ strīṣu cākṣayo varṣaśatāyurbhavatīti
- 13
भवति चात्र
पयसा सह सिद्धानि नरः शणफलानि यः
भक्षयेत्पयसा सार्धं वयस्तस्य न शीर्यते
bhavati cātra
payasā saha siddhāni naraḥ śaṇaphalāni yaḥ
bhakṣayetpayasā sārdhaṃ vayastasya na śīryate

