32 shlokas
- 1
अथातः स्वभावव्याधिप्रतिषेधनीयं रसायनं व्याख्यास्यामः
athātaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
ब्रह्मादयो ऽसृजन्पूर्वममृतं सोमसंज्ञितम्
जरामृत्युविनाशाय विधानं तस्य वक्ष्यते
brahmādayo 'sṛjanpūrvamamṛtaṃ somasaṃjñitam
jarāmṛtyuvināśāya vidhānaṃ tasya vakṣyate
- 4
एक एव खलु भगवान्सोमः स्थाननामाकृतिवीर्यविशेषैश्चतुर्विंशतिधा भिद्यते
eka eva khalu bhagavānsomaḥ sthānanāmākṛtivīryaviśeṣaiścaturviṃśatidhā bhidyate
- 5
अंशुमान्मुञ्जवांश्चैव चन्द्रमा रजतप्रभः
दूर्वासोमः कनीयांश्च श्वेताक्षः कनकप्रभः
aṃśumānmuñjavāṃścaiva candramā rajataprabhaḥ
dūrvāsomaḥ kanīyāṃśca śvetākṣaḥ kanakaprabhaḥ
- 6
प्रतानवांस्तालवृन्तः करवीरो ऽंशवान् अपि
स्वयंप्रभो महासोमो यश्चापि गरुडाहृतः
pratānavāṃstālavṛntaḥ karavīro 'ṃśavān api
svayaṃprabho mahāsomo yaścāpi garuḍāhṛtaḥ
- 7
गायत्रस्त्रैष्टुभः पाङ्क्तो जागतः शाक्वरस्तथा
अग्निष्टोमो रैवतश्च यथोक्त इति संज्ञितः
gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā
agniṣṭomo raivataśca yathokta iti saṃjñitaḥ
- 8
गायत्र्या त्रिपदा युक्तो यश्चोडुपतिरुच्यते
एते सोमाः समाख्याता वेदोक्तैर्नामभिः शुभैः
gāyatryā tripadā yukto yaścoḍupatirucyate
ete somāḥ samākhyātā vedoktairnāmabhiḥ śubhaiḥ
- 9
सर्वेषाम् एव चैतेषामेको विधिरुपासने
सर्वे तुल्यगुणाश्चैव विधानं तेषु वक्ष्यते
sarveṣām eva caiteṣāmeko vidhirupāsane
sarve tulyaguṇāścaiva vidhānaṃ teṣu vakṣyate
- 10
अतो ऽन्यतमं सोमम् उपयुयुक्षुः सर्वोपकरणपरिचारकोपेतः प्रशस्ते देशे त्रिवृतमागारं कारयित्वा हृतदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु अंशुमन्तम् आदायाध्वरकल्पेनाहृतम् अभिषुतम् अभिहुतं चान्तरागारे कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनः सोमकन्दं सुवर्णसूच्या विदार्य पयो गृह्णीयात्सौवर्णे पात्रे ऽञ्जलिमात्रं ततः सकृदेवोपयुञ्जीत नास्वादयन्तत उपस्पृश्य शेषमप्स्ववसाद्य यमनियमाभ्यामात्मानं संयोज्य वाग्यतो ऽभ्यन्तरतः सुहृद्भिर् उपास्यमानो विहरेत्
ato 'nyatamaṃ somam upayuyukṣuḥ sarvopakaraṇaparicārakopetaḥ praśaste deśe trivṛtamāgāraṃ kārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu aṃśumantam ādāyādhvarakalpenāhṛtam abhiṣutam abhihutaṃ cāntarāgāre kṛtamaṅgalasvastivācanaḥ somakandaṃ suvarṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyātsauvarṇe pātre 'ñjalimātraṃ tataḥ sakṛdevopayuñjīta nāsvādayantata upaspṛśya śeṣamapsvavasādya yamaniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato 'bhyantarataḥ suhṛdbhir upāsyamāno viharet
- 11
रसायनं पीतवांस्तु निवाते तन्मनाः शुचिः
आसीत तिष्ठेत्क्रामेच्च न कथंचन संविशेत्
rasāyanaṃ pītavāṃstu nivāte tanmanāḥ śuciḥ
āsīta tiṣṭhetkrāmecca na kathaṃcana saṃviśet
- 12
सायं वा भुक्तवानुपश्रुतशान्तिः कुशशय्यायां कृष्णाजिनोत्तरायां सुहृद्भिर् उपास्यमानः शयीत तृषितो वा शीतोदकमात्रां पिबेत्ततः प्रातरुत्थायोपश्रुतशान्तिः कृतमङ्गलो गां स्पृष्ट्वा तथैवासीत
तस्य जीर्णे सोमे छर्दिरुत्पद्यते ततः शोणिताक्तं कृमिव्यामिश्रं छर्दितवते सायं शृतशीतं क्षीरं वितरेत्ततस्तृतीये ऽहनि कृमिव्यामिश्रमतिसार्यते स तेनानिष्टप्रतिग्रहभुक्तप्रभृतिभिर्विशेषैर्विनिर्मुक्तः शुद्धतनुर्भवति ततः सायं स्नाताय पूर्ववदेव क्षीरं वितरेत्
क्षौमवस्त्रास्तृतायां चैनं शय्यायां शाययेत्ततश्चतुर्थे ऽहनि तस्य श्वयथुरुत्पद्यते
ततः सर्वाङ्गेभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति तदहश्च शय्यायां पांशुभिर् अवकीर्यमाणः शयीत
ततः सायं पूर्ववदेव क्षीरं वितरेत्
एवं पञ्चमषष्ठयोर्दिवसयोर्वर्तेत केवलम् उभयकालम् अस्मै क्षीरं वितरेत्ततः सप्तमे ऽहनि निर्मांसस्त्वगस्थिभूतः केवलं सोमपरिग्रहाद् एवोच्छ्वसिति
तदहश्च क्षीरेण सुखोष्णेन परिषिच्य तिलमधुकचन्दनानुलिप्तदेहं पयः पाययेत्
ततो ऽष्टमे ऽहनि प्रातरेव क्षीरपरिषिक्तं चन्दनप्रदिग्धगात्रं पयः पाययित्वा पांशुशय्यां समुत्सृज्य क्षौमवस्त्रास्तृतायां शय्यायां शाययेत्ततो ऽस्य मांसम् आप्यायते त्वक्चावदलति
दन्तनखरोमाणि चास्य पतन्ति
तस्य नवमदिवसात्प्रभृत्यणुतैलाभ्यङ्गः सोमवल्ककषायपरिषेकः
ततो दशमे ऽहन्येतदेव वितरेत्ततो ऽस्य त्वक्स्थिरताम् उपैति
एवमेकादशद्वादशयोर्वर्तेत
ततस्त्रयोदशात्प्रभृति सोमवल्ककषायपरिषेकः
एवम् आ षोडशाद्वर्तेत
ततः सप्तदशाष्टादशयोर्दिवसयोर्दशना जायन्ते शिखरिणः स्निग्धवज्रवैदूर्यस्फटिकप्रकाशाः समाः स्थिराः सहिष्णवः
तदा प्रभृति चानवैः शालितण्डुलैः क्षीरयवागूम् उपसेवेत यावत्पञ्चविंशतिरिति
ततो ऽस्मै दद्याच्छाल्योदनं मृदूभयकालं पयसा ततो ऽस्य नखा जायन्ते विद्रुमेन्द्रगोपकतरुणादित्यप्रकाशाः स्थिराः स्निग्धा लक्षणसम्पन्नाः केशाश्च सूक्ष्मा जायन्ते त्वक्च नीलोत्पलातसीपुष्पवैदूर्यप्रकाशा
ऊर्ध्वं च मासात्केशान्वापयेत्वापयित्वा चोशीरचन्दनकृष्णतिलकल्कैः शिरः प्रदिह्यात्पयसा वा स्नापयेत्
ततो ऽस्यानन्तरं सप्तरात्रात्केशा जायन्ते भ्रमराञ्जननिभाः कुञ्चिताः स्थिराः स्निग्धाः ततस्त्रिरात्रात्प्रथमावसथपरिसरान्निष्क्रम्य मुहूर्तं स्थित्वा पुनरेवान्तः प्रविशेत्
ततो ऽस्य बलातैलमभ्यङ्गार्थे ऽवचार्यम्
यवपिष्टम् उद्वर्तनार्थे
सुखोष्णं च पयः परिषेकार्थे
अजकर्णकषायमुत्सादनार्थे
सोशीरं कूपोदकं स्नानार्थे चन्दनमनुलेपार्थे
आमलकरसविमिश्राश्चास्य यूषसूपविकल्पाः
क्षीरमधुकसिद्धं च कृष्णतिलमवचारणार्थे
एवं दशरात्रं ततो ऽन्यद्दशरात्रं द्वितीये परिसरे वर्तेत
ततस्तृतीये परिसरे स्थिरीकुर्वन्न् आत्मानम् अन्यद्दशरात्रम् आसीत
किंचिद् आतपपवनान्वा सेवेत पुनश्चान्तः प्रविशेत्
न चात्मानमादर्शे ऽप्सु वा निरीक्षेत रूपशालित्वात्ततो ऽन्यद्दशरात्रं क्रोधादीन्परिहरेत् एवं सर्वेषाम् उपयोगविकल्पः
विशेषतस्तु वल्लीप्रतानक्षुपकादयः सोमा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैर्भक्षयितव्याः
तेषां तु प्रमाणमर्धचतुष्कमुष्टयः
sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥ kuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhir upāsyamānaḥ śayīta tṛṣito vā śītodakamātrāṃ pibettataḥ prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā tathaivāsīta
tasya jīrṇe some chardirutpadyate tataḥ śoṇitāktaṃ kṛmivyāmiśraṃ charditavate sāyaṃ śṛtaśītaṃ kṣīraṃ vitarettatastṛtīye 'hani kṛmivyāmiśramatisāryate sa tenāniṣṭapratigrahabhuktaprabhṛtibhirviśeṣairvinirmuktaḥ śuddhatanurbhavati tataḥ sāyaṃ snātāya pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret
kṣaumavastrāstṛtāyāṃ cainaṃ śayyāyāṃ śāyayettataścaturthe 'hani tasya śvayathurutpadyate
tataḥ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti tadahaśca śayyāyāṃ pāṃśubhir avakīryamāṇaḥ śayīta
tataḥ sāyaṃ pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret
evaṃ pañcamaṣaṣṭhayordivasayorvarteta kevalam ubhayakālam asmai kṣīraṃ vitarettataḥ saptame 'hani nirmāṃsastvagasthibhūtaḥ kevalaṃ somaparigrahād evocchvasiti
tadahaśca kṣīreṇa sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet
tato 'ṣṭame 'hani prātareva kṣīrapariṣiktaṃ candanapradigdhagātraṃ payaḥ pāyayitvā pāṃśuśayyāṃ samutsṛjya kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayettato 'sya māṃsam āpyāyate tvakcāvadalati
dantanakharomāṇi cāsya patanti
tasya navamadivasātprabhṛtyaṇutailābhyaṅgaḥ somavalkakaṣāyapariṣekaḥ
tato daśame 'hanyetadeva vitarettato 'sya tvaksthiratām upaiti
evamekādaśadvādaśayorvarteta
tatastrayodaśātprabhṛti somavalkakaṣāyapariṣekaḥ
evam ā ṣoḍaśādvarteta
tataḥ saptadaśāṣṭādaśayordivasayordaśanā jāyante śikhariṇaḥ snigdhavajravaidūryasphaṭikaprakāśāḥ samāḥ sthirāḥ sahiṣṇavaḥ
tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūm upaseveta yāvatpañcaviṃśatiriti
tato 'smai dadyācchālyodanaṃ mṛdūbhayakālaṃ payasā tato 'sya nakhā jāyante vidrumendragopakataruṇādityaprakāśāḥ sthirāḥ snigdhā lakṣaṇasampannāḥ keśāśca sūkṣmā jāyante tvakca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśā
ūrdhvaṃ ca māsātkeśānvāpayetvāpayitvā cośīracandanakṛṣṇatilakalkaiḥ śiraḥ pradihyātpayasā vā snāpayet
tato 'syānantaraṃ saptarātrātkeśā jāyante bhramarāñjananibhāḥ kuñcitāḥ sthirāḥ snigdhāḥ tatastrirātrātprathamāvasathaparisarānniṣkramya muhūrtaṃ sthitvā punarevāntaḥ praviśet
tato 'sya balātailamabhyaṅgārthe 'vacāryam
yavapiṣṭam udvartanārthe
sukhoṣṇaṃ ca payaḥ pariṣekārthe
ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe
sośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe candanamanulepārthe
āmalakarasavimiśrāścāsya yūṣasūpavikalpāḥ
kṣīramadhukasiddhaṃ ca kṛṣṇatilamavacāraṇārthe
evaṃ daśarātraṃ tato 'nyaddaśarātraṃ dvitīye parisare varteta
tatastṛtīye parisare sthirīkurvann ātmānam anyaddaśarātram āsīta
kiṃcid ātapapavanānvā seveta punaścāntaḥ praviśet
na cātmānamādarśe 'psu vā nirīkṣeta rūpaśālitvāttato 'nyaddaśarātraṃ krodhādīnpariharet evaṃ sarveṣām upayogavikalpaḥ
viśeṣatastu vallīpratānakṣupakādayaḥ somā brāhmaṇakṣatriyavaiśyairbhakṣayitavyāḥ
teṣāṃ tu pramāṇamardhacatuṣkamuṣṭayaḥ
- 13
अंशुमन्तं सौवर्णे पात्रे ऽभिषुणुयात्
चन्द्रमसं राजते ताव् उपयुज्याष्टगुणम् ऐश्वर्यम् अवाप्येशानं देवम् अनुप्रविशति
शेषांस्तु ताम्रमये मृन्मये वा रोहिते वा चर्मणि वितते शूद्रवर्जं त्रिभिर्वर्णैः सोमा उपयोक्तव्याः
ततश्चतुर्थे मासे पौर्णमास्यां शुचौ देशे ब्राह्मणानर्चयित्वा कृतमङ्गलो निष्क्रम्य यथोक्तं व्रजेदिति
aṃśumantaṃ sauvarṇe pātre 'bhiṣuṇuyāt
candramasaṃ rājate tāv upayujyāṣṭaguṇam aiśvaryam avāpyeśānaṃ devam anupraviśati
śeṣāṃstu tāmramaye mṛnmaye vā rohite vā carmaṇi vitate śūdravarjaṃ tribhirvarṇaiḥ somā upayoktavyāḥ
tataścaturthe māse paurṇamāsyāṃ śucau deśe brāhmaṇānarcayitvā kṛtamaṅgalo niṣkramya yathoktaṃ vrajediti
- 14
ओषधीनां पतिं सोमम् उपयुज्य विचक्षणः
दशवर्षसहस्राणि नवां धारयते तनुम्
oṣadhīnāṃ patiṃ somam upayujya vicakṣaṇaḥ
daśavarṣasahasrāṇi navāṃ dhārayate tanum
- 15
नाग्निर्न तोयं न विषं न शस्त्रं नास्त्रम् एव च
तस्यालम् आयुःक्षपणे समर्थानि भवन्ति
nāgnirna toyaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāstram eva ca
tasyālam āyuḥkṣapaṇe samarthāni bhavanti
- 16
भद्राणां षष्टिवर्षाणां प्रस्रुतानामनेकधा
कुञ्जराणां सहस्रस्य बलं समधिगच्छति
bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasrutānāmanekadhā
kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati
- 17
क्षीरोदं शक्रसदनमुत्तरांश्च कुरून् अपि
यत्रेच्छति स गन्तुं वा तत्राप्रतिहता गतिः
kṣīrodaṃ śakrasadanamuttarāṃśca kurūn api
yatrecchati sa gantuṃ vā tatrāpratihatā gatiḥ
- 18
कन्दर्प इव रूपेण कान्त्या चन्द्र इवापरः
प्रह्लादयति भूतानां मनांसि स महाद्युतिः
kandarpa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ
prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ
- 19
साङ्गोपाङ्गांश्च निखिलान्वेदान्विन्दति तत्त्वतः
चरत्य् अमोघसंकल्पो देववच्चाखिलं जगत्
sāṅgopāṅgāṃśca nikhilānvedānvindati tattvataḥ
caraty amoghasaṃkalpo devavaccākhilaṃ jagat
- 20
सर्वेषाम् एव सोमानां पत्त्राणि दश पञ्च च
तानि शुक्ले च कृष्णे च जायन्ते निपतन्ति च
sarveṣām eva somānāṃ pattrāṇi daśa pañca ca
tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante nipatanti ca
- 21
एकैकं जायते पत्त्रं सोमस्याहरहस्तदा
शुक्लस्य पौर्णमास्यां तु भवेत्पञ्चदशच्छदः
ekaikaṃ jāyate pattraṃ somasyāharahastadā
śuklasya paurṇamāsyāṃ tu bhavetpañcadaśacchadaḥ
- 22
शीर्यते पत्त्रम् एकैकं दिवसे दिवसे पुनः
कृष्णपक्षक्षये चापि लता भवति केवला
śīryate pattram ekaikaṃ divase divase punaḥ
kṛṣṇapakṣakṣaye cāpi latā bhavati kevalā
- 23
अंशुमान् आज्यगन्धस्तु कन्दवान्रजतप्रभः
कदल्याकारकन्दस्तु मुञ्जवांल्लशुनच्छदः
aṃśumān ājyagandhastu kandavānrajataprabhaḥ
kadalyākārakandastu muñjavāṃllaśunacchadaḥ
- 24
चन्द्रमाः कनकाभासो जले चरति सर्वदा
गरुडाहृतनामा च श्वेताक्षश्चापि पाण्डुरः
candramāḥ kanakābhāso jale carati sarvadā
garuḍāhṛtanāmā ca śvetākṣaścāpi pāṇḍuraḥ
- 25
सर्पनिर्मोकसदृशौ तौ वृक्षाग्रावलम्बिनौ
तथान्ये मण्डलैश्चित्रैश्चित्रिता इव भान्ति ते
sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣāgrāvalambinau
tathānye maṇḍalaiścitraiścitritā iva bhānti te
- 26
सर्व एव तु विज्ञेयाः सोमाः पञ्चदशच्छदाः
क्षीरकन्दलतावन्तः पत्त्रैर्नानाविधैः स्मृताः
sarva eva tu vijñeyāḥ somāḥ pañcadaśacchadāḥ
kṣīrakandalatāvantaḥ pattrairnānāvidhaiḥ smṛtāḥ
- 27
हिमवत्यर्बुदे सह्ये महेन्द्रे मलये तथा
श्रीपर्वते देवगिरौ गिरौ देवसहे तथा
himavatyarbude sahye mahendre malaye tathā
śrīparvate devagirau girau devasahe tathā
- 28
पारियात्रे च विन्ध्ये च देवसुन्दे ह्रदे तथा
उत्तरेण वितस्तायाः प्रवृद्धा ये महीधराः
pāriyātre ca vindhye ca devasunde hrade tathā
uttareṇa vitastāyāḥ pravṛddhā ye mahīdharāḥ
- 29
हठवत्प्लवते तत्र चन्द्रमाः सोमसत्तमः
तस्योद्देशेषु चाप्यस्ति मुञ्जवानंशुमान् अपि
haṭhavatplavate tatra candramāḥ somasattamaḥ
tasyoddeśeṣu cāpyasti muñjavānaṃśumān api
- 30
तस्योद्देशेषु चाप्यस्ति मुञ्जवानंशुमान् अपि
काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्रकमानसम्
tasyoddeśeṣu cāpyasti muñjavānaṃśumān api
kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam

