35 shlokas
- 1
अथातो मधुमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto madhumehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
मधुमेहित्वमापन्नं भिषग्भिः परिवर्जितम्
योगेनानेन मतिमान्प्रमेहिणमुपाचरेत्
madhumehitvamāpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjitam
yogenānena matimānpramehiṇamupācaret
- 4
मासे शुक्रे शुचौ चैव शैलाः सूर्यांशुतापिताः
जतुप्रकाशं स्वरसं शिलाभ्यः प्रस्रवन्ति हि
māse śukre śucau caiva śailāḥ sūryāṃśutāpitāḥ
jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi
- 5
शिलाजत्विति विख्यातं सर्वव्याधिविनाशनम्
त्रप्वादीनां तु लोहानां षण्णामन्यतमान्वयम्
śilājatviti vikhyātaṃ sarvavyādhivināśanam
trapvādīnāṃ tu lohānāṃ ṣaṇṇāmanyatamānvayam
- 6
ज्ञेयं स्वगन्धतश्चापि षड्योनि प्रथितं क्षितौ
लोहाद्भवति तद्यस्माच्छिलाजतु जतुप्रभम्
jñeyaṃ svagandhataścāpi ṣaḍyoni prathitaṃ kṣitau
lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabham
- 7
तस्य लोहस्य तद्वीर्यं रसं चापि बिभर्ति तत्
त्रपुसीसायसादीनि प्रधानान्युत्तरोत्तरम्
tasya lohasya tadvīryaṃ rasaṃ cāpi bibharti tat
trapusīsāyasādīni pradhānānyuttarottaram
- 8
यथा तथा प्रयोगे ऽपि श्रेष्ठे श्रेष्ठगुणाः स्मृताः
तत्सर्वं तिक्तकटुकं कषायानुरसं सरम्
yathā tathā prayoge 'pi śreṣṭhe śreṣṭhaguṇāḥ smṛtāḥ
tatsarvaṃ tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ saram
- 9
कटुपाक्युष्णवीर्यं च शोषणं छेदनं तथा
तेषु यत्कृष्णमलघु स्निग्धं निःशर्करं च यत्
kaṭupākyuṣṇavīryaṃ ca śoṣaṇaṃ chedanaṃ tathā
teṣu yatkṛṣṇamalaghu snigdhaṃ niḥśarkaraṃ ca yat
- 10
गोमूत्रगन्धि यच्चापि तत्प्रधानं प्रचक्षते
तद्भावितं सारगणैर्हृतदोषो दिनोदये
gomūtragandhi yaccāpi tatpradhānaṃ pracakṣate
tadbhāvitaṃ sāragaṇairhṛtadoṣo dinodaye
- 11
पिबेत्सारोदकेनैव श्लक्ष्णपिष्टं यथाबलम्
जाङ्गलेन रसेनान्नं तस्मिञ्जीर्णे तु भोजयेत्
pibetsārodakenaiva ślakṣṇapiṣṭaṃ yathābalam
jāṅgalena rasenānnaṃ tasmiñjīrṇe tu bhojayet
- 12
उपयुज्य तुलामेवं गिरिजादमृतोपमात्
वपुर्वर्णबलोपेतो मधुमेहविवर्जितः
upayujya tulāmevaṃ girijādamṛtopamāt
vapurvarṇabalopeto madhumehavivarjitaḥ
- 13
जीवेद्वर्षशतं पूर्णमजरो ऽमरसन्निभः
शतं शतं तुलायां तु सहस्रं दशतौलिके
jīvedvarṣaśataṃ pūrṇamajaro 'marasannibhaḥ
śataṃ śataṃ tulāyāṃ tu sahasraṃ daśataulike
- 14
भल्लातकविधानेन परिहारविधिः स्मृतः
मेहं कुष्ठमपस्मारमुन्मादं श्लीपदं गरम्
bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ
mehaṃ kuṣṭhamapasmāramunmādaṃ ślīpadaṃ garam
- 15
शोषं शोफार्शसी गुल्मं पाण्डुतां विषमज्वरम्
अपोहत्यचिरात्कालाच्छिलाजतु निषेवितम्
śoṣaṃ śophārśasī gulmaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram
apohatyacirātkālācchilājatu niṣevitam
- 16
न सो ऽस्ति रोगो यं चापि निहन्यान्न शिलाजतु
शर्करां चिरसम्भूतां भिनत्ति च तथाश्मरीम्
na so 'sti rogo yaṃ cāpi nihanyānna śilājatu
śarkarāṃ cirasambhūtāṃ bhinatti ca tathāśmarīm
- 17
भावनालोडने चास्य कर्तव्ये भेषजैर्हितैः
एवं च माक्षिकं धातुं तापीजममृतोपमम्
bhāvanāloḍane cāsya kartavye bheṣajairhitaiḥ
evaṃ ca mākṣikaṃ dhātuṃ tāpījamamṛtopamam
- 18
मधुरं काञ्चनाभासमम्लं वा रजतप्रभम्
पिबन्हन्ति जराकुष्ठमेहपाण्ड्वामयक्षयान्
madhuraṃ kāñcanābhāsamamlaṃ vā rajataprabham
pibanhanti jarākuṣṭhamehapāṇḍvāmayakṣayān
- 19
तद्भावितः कपोतांश्च कुलत्थांश्च विवर्जयेत्
पञ्चकर्मगुणातीतं श्रद्धावन्तं जिजीविषुम्
tadbhāvitaḥ kapotāṃśca kulatthāṃśca vivarjayet
pañcakarmaguṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣum
- 20
योगेनानेन मतिमान्साधयेद् अपि कुष्ठिनम्
वृक्षास्तुवरका ये स्युः पश्चिमार्णवभूमिषु
yogenānena matimānsādhayed api kuṣṭhinam
vṛkṣāstuvarakā ye syuḥ paścimārṇavabhūmiṣu
- 21
वीचीतरङ्गविक्षेपमारुतोद्धूतपल्लवाः
तेषां फलानि गृह्णीयात्सुपक्वान्यम्बुदागमे
vīcītaraṅgavikṣepamārutoddhūtapallavāḥ
teṣāṃ phalāni gṛhṇīyātsupakvānyambudāgame
- 22
मज्जां तेभ्यो ऽपि संहृत्य शोषयित्वा विचूर्ण्य च
तिलवत्पीडयेद्द्रोण्यां स्रावयेद्वा कुसुम्भवत्
majjāṃ tebhyo 'pi saṃhṛtya śoṣayitvā vicūrṇya ca
tilavatpīḍayeddroṇyāṃ srāvayedvā kusumbhavat
- 23
तत्तैलं संहृतं भूयः पचेद् आ तोयसंक्षयात्
अवतार्य करीषे च पक्षमात्रं निधापयेत्
tattailaṃ saṃhṛtaṃ bhūyaḥ paced ā toyasaṃkṣayāt
avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet
- 24
स्निग्धः स्विन्नो हृतमलः पक्षादूर्ध्वं प्रयत्नवान्
चतुर्थभक्तान्तरितः शुक्लादौ दिवसे शुभे
snigdhaḥ svinno hṛtamalaḥ pakṣādūrdhvaṃ prayatnavān
caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe
- 25
मन्त्रपूतस्य तैलस्य पिबेन्मात्रां यथाबलम्
तत्र मन्त्रं प्रवक्ष्यामि येनेदमभिमन्त्र्यते
mantrapūtasya tailasya pibenmātrāṃ yathābalam
tatra mantraṃ pravakṣyāmi yenedamabhimantryate
- 26
मज्जसार महावीर्य सर्वान्धातून्विशोधय
शङ्खचक्रगदापाणिस्त्वामाज्ञापयते ऽच्युतः
majjasāra mahāvīrya sarvāndhātūnviśodhaya
śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyutaḥ
- 27
तेनास्योर्ध्वमधश्चापि दोषा यान्त्यसकृत्ततः
अस्नेहलवणां सायं यवागूं शीतलां पिबेत्
tenāsyordhvamadhaścāpi doṣā yāntyasakṛttataḥ
asnehalavaṇāṃ sāyaṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet
- 28
पञ्चाहं प्रपिबेत्तैलमनेन विधिना नरः
पक्षं परिहरेच्चापि मुद्गयूषौदनाशनः
pañcāhaṃ prapibettailamanena vidhinā naraḥ
pakṣaṃ parihareccāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ
- 29
पञ्चभिर्दिवसैर् एवं सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते
तदेव खदिरक्वाथे त्रिगुणे साधु साधितम्
pañcabhirdivasair evaṃ sarvakuṣṭhairvimucyate
tadeva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam
- 30
निहितं पूर्ववत्पक्षात्पिबेन्मासम् अतन्द्रितः
तेनाभ्यक्तशरीरश्च कुर्वीताहारमीरितम्
nihitaṃ pūrvavatpakṣātpibenmāsam atandritaḥ
tenābhyaktaśarīraśca kurvītāhāramīritam

