118 shlokas
- 1
अथातो निरूहक्रमचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अथानुवासितमास्थापयेत्स्वभ्यक्तस्विन्नशरीरम् उत्सृष्टबहिर्वेगमवाते शुचौ वेश्मनि मध्याह्ने प्रततायां शय्यायाम् अधःसुपरिग्रहायां श्रोणिप्रदेशप्रतिव्यूढायाम् अनुपधानायां वामपार्श्वशायिनम् आकुञ्चितदक्षिणसक्थिम् इतरप्रसारितसक्थिं सुमनसं जीर्णान्नं वाग्यतं सुनिषण्णदेहं विदित्वा ततो वामपादस्योपरि नेत्रं कृत्वेतरपादाङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां कर्णिकाम् उपरि निष्पीड्य सव्यपाणिकनिष्ठिकानामिकाभ्यां बस्तेर्मुखार्धं संकोच्य मध्यमाप्रदेशिन्यङ्गुष्ठैर् अर्धं तु विवृतास्यं कृत्वा बस्तावौषधं प्रक्षिप्य दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठेन प्रदेशिनीमध्यमाभ्यां चानुसिक्तम् अनायतम् अबुद्बुदम् असंकुचितम् अवातम् औषधासन्नम् उपसंगृह्य पुनरुपरि तदितरेण गृहीत्वा दक्षिणेनावसिञ्चेत्ततः सूत्रेणैवौषधान्ते द्विस्त्रिर्वावेष्ट्य बध्नीयात् अथ दक्षिणेनोत्तानेन पाणिना बस्तिं गृहीत्वा वामहस्तमध्यमाङ्गुलिप्रदेशिनीभ्यां नेत्रम् उपसंगृह्याङ्गुष्ठेन नेत्रद्वारं पिधाय घृताभ्यक्ताग्रनेत्रं घृताक्तमुपादाय प्रयच्छेदनुपृष्ठवंशं समम् उन्मुखम् आकर्णिकं नेत्रं प्रणिधत्स्वेति ब्रूयात्
athānuvāsitamāsthāpayetsvabhyaktasvinnaśarīram utsṛṣṭabahirvegamavāte śucau veśmani madhyāhne pratatāyāṃ śayyāyām adhaḥsuparigrahāyāṃ śroṇipradeśaprativyūḍhāyām anupadhānāyāṃ vāmapārśvaśāyinam ākuñcitadakṣiṇasakthim itaraprasāritasakthiṃ sumanasaṃ jīrṇānnaṃ vāgyataṃ suniṣaṇṇadehaṃ viditvā tato vāmapādasyopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ karṇikām upari niṣpīḍya savyapāṇikaniṣṭhikānāmikābhyāṃ bastermukhārdhaṃ saṃkocya madhyamāpradeśinyaṅguṣṭhair ardhaṃ tu vivṛtāsyaṃ kṛtvā bastāvauṣadhaṃ prakṣipya dakṣiṇahastāṅguṣṭhena pradeśinīmadhyamābhyāṃ cānusiktam anāyatam abudbudam asaṃkucitam avātam auṣadhāsannam upasaṃgṛhya punarupari taditareṇa gṛhītvā dakṣiṇenāvasiñcettataḥ sūtreṇaivauṣadhānte dvistrirvāveṣṭya badhnīyāt atha dakṣiṇenottānena pāṇinā bastiṃ gṛhītvā vāmahastamadhyamāṅgulipradeśinībhyāṃ netram upasaṃgṛhyāṅguṣṭhena netradvāraṃ pidhāya ghṛtābhyaktāgranetraṃ ghṛtāktamupādāya prayacchedanupṛṣṭhavaṃśaṃ samam unmukham ākarṇikaṃ netraṃ praṇidhatsveti brūyāt
- 4
बस्तिं सव्ये करे कृत्वा दक्षिणेनावपीडयेत्
एकेनैवावपीडेन न द्रुतं न विलम्बितम्
bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇenāvapīḍayet
ekenaivāvapīḍena na drutaṃ na vilambitam
- 5
ततो नेत्रमपनीय त्रिंशन्मात्राः पीडनकालादुपेक्ष्योत्तिष्ठेत्यातुरं ब्रूयात्
अथातुरम् उपवेशयेदुत्कुटुकं बस्त्यागमनार्थम्
निरूहप्रत्यागमनकालस्तु मुहूर्तो भवति
tato netramapanīya triṃśanmātrāḥ pīḍanakālādupekṣyottiṣṭhetyāturaṃ brūyāt
athāturam upaveśayedutkuṭukaṃ bastyāgamanārtham
nirūhapratyāgamanakālastu muhūrto bhavati
- 6
अनेन विधिना बस्तिं दद्याद्बस्तिविशारदः
द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथार्थतः
anena vidhinā bastiṃ dadyādbastiviśāradaḥ
dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārthataḥ
- 7
सम्यङ्निरूढलिङ्गे तु प्राप्ते बस्तिं निवारयेत्
विशेषात्सुकुमाराणां हीन एव क्रमो हितः
samyaṅnirūḍhaliṅge tu prāpte bastiṃ nivārayet
viśeṣātsukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ
- 8
अपि हीनक्रमं कुर्यान्न तु कुर्यादतिक्रमम्
यस्य स्याद्बस्तिरल्पो ऽल्पवेगो हीनमलानिलः
api hīnakramaṃ kuryānna tu kuryādatikramam
yasya syādbastiralpo 'lpavego hīnamalānilaḥ
- 9
दुर्निरूढः स विज्ञेयो मूत्रार्त्यरुचिजाड्यवान्
यान्येव प्राङ्मयोक्तानि लिङ्गान्यतिविरेचिते
durnirūḍhaḥ sa vijñeyo mūtrārtyarucijāḍyavān
yānyeva prāṅmayoktāni liṅgānyativirecite
- 10
तान्येवातिनिरूढे ऽपि विज्ञेयानि विपश्चिता
यस्य क्रमेण गच्छन्ति विट्पित्तकफवायवः
tānyevātinirūḍhe 'pi vijñeyāni vipaścitā
yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ
- 11
लाघवं चोपजायेत सुनिरूढं तमादिशेत्
सुनिरूढं ततो जन्तुं स्नातवन्तं तु भोजयेत्
lāghavaṃ copajāyeta sunirūḍhaṃ tamādiśet
sunirūḍhaṃ tato jantuṃ snātavantaṃ tu bhojayet
- 12
पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं क्षीरयूषरसैः क्रमात्
सर्वं वा जाङ्गलरसैर्भोजयेदविकारिभिः
pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt
sarvaṃ vā jāṅgalarasairbhojayedavikāribhiḥ
- 13
त्रिभागहीनमर्धं वा हीनमात्रमथापि वा
यथाग्निदोषं मात्रेयं भोजनस्य विधीयते
tribhāgahīnamardhaṃ vā hīnamātramathāpi vā
yathāgnidoṣaṃ mātreyaṃ bhojanasya vidhīyate
- 14
अनन्तरं ततो युञ्ज्याद्यथास्वं स्नेहबस्तिना
विविक्तता मनस्तुष्टिः स्निग्धता व्याधिनिग्रहः
anantaraṃ tato yuñjyādyathāsvaṃ snehabastinā
viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ
- 15
आस्थापनस्नेहबस्त्योः सम्यग्दाने तु लक्षणम्
तदहस्तस्य पवनाद्भयं बलवदिष्यते
āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam
tadahastasya pavanādbhayaṃ balavadiṣyate
- 16
रसौदनस्तेन शस्तस्तदहश्चानुवासनम्
पश्चादग्निबलं मत्वा पवनस्य च चेष्टितम्
rasaudanastena śastastadahaścānuvāsanam
paścādagnibalaṃ matvā pavanasya ca ceṣṭitam
- 17
अन्नोपस्तम्भिते कोष्ठे स्नेहबस्तिर्विधीयते
अनायान्तं मुहूर्तात्तु निरूहं शोधनैर्हरेत्
annopastambhite koṣṭhe snehabastirvidhīyate
anāyāntaṃ muhūrtāttu nirūhaṃ śodhanairharet
- 18
तीक्ष्णैर्निरूहैर्मतिमान्क्षारमूत्राम्लसंयुतैः
विगुणानिलविष्टब्धं चिरं तिष्ठन्निरूहणम्
tīkṣṇairnirūhairmatimānkṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ
viguṇānilaviṣṭabdhaṃ ciraṃ tiṣṭhannirūhaṇam
- 19
शूलारतिज्वरानाहान्मरणं वा प्रवर्तयेत्
नतु भुक्तवतो देयमास्थापनमिति स्थितिः
śūlāratijvarānāhānmaraṇaṃ vā pravartayet
natu bhuktavato deyamāsthāpanamiti sthitiḥ
- 20
विसूचिकां वा जनयेच्छर्दिं वापि सुदारुणाम्
कोपयेत्सर्वदोषान्वा तस्माद्दद्यादभोजिने
visūcikāṃ vā janayecchardiṃ vāpi sudāruṇām
kopayetsarvadoṣānvā tasmāddadyādabhojine
- 21
जीर्णान्नस्याशये दोषाः पुंसः प्रव्यक्तिमागताः
निःशेषाः सुखमायान्ति भोजनेनाप्रपीडिताः
jīrṇānnasyāśaye doṣāḥ puṃsaḥ pravyaktimāgatāḥ
niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenāprapīḍitāḥ
- 22
नवास्थापनविक्षिप्तमन्नमग्निः प्रधावति
तस्माद् आस्थापनं देयं निराहाराय जानता
navāsthāpanavikṣiptamannamagniḥ pradhāvati
tasmād āsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā
- 23
आवस्थिकं क्रमं चापि बुद्ध्वा कार्यं निरूहणम्
मले ऽपकृष्टे दोषाणां बलवत्त्वं न विद्यते
āvasthikaṃ kramaṃ cāpi buddhvā kāryaṃ nirūhaṇam
male 'pakṛṣṭe doṣāṇāṃ balavattvaṃ na vidyate
- 24
क्षीराण्यम्लानि मूत्राणि स्नेहाः क्वाथा रसास्तथा
लवणानि फलं क्षौद्रं शताह्वा सर्षपं वचा
kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasāstathā
lavaṇāni phalaṃ kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapaṃ vacā
- 25
एला त्रिकटुकं रास्ना सरलो देवदारु च
रजनी मधुकं हिङ्गु कुष्ठं संशोधनानि च
elā trikaṭukaṃ rāsnā saralo devadāru ca
rajanī madhukaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ saṃśodhanāni ca
- 26
कटुका शर्करा मुस्तमुशीरं चन्दनं शटी
मञ्जिष्ठा मदनं चण्डा त्रायमाणा रसाञ्जनम्
kaṭukā śarkarā mustamuśīraṃ candanaṃ śaṭī
mañjiṣṭhā madanaṃ caṇḍā trāyamāṇā rasāñjanam
- 27
बिल्वमध्यं यवानी च फलिनी शक्रजा यवाः
काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकावुभौ
bilvamadhyaṃ yavānī ca phalinī śakrajā yavāḥ
kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakāvubhau
- 28
तथा मेदा महामेदा ऋद्धिर्वृद्धिर्मधूलिका
निरूहेषु यथालाभमेष वर्गो विधीयते
tathā medā mahāmedā ṛddhirvṛddhirmadhūlikā
nirūheṣu yathālābhameṣa vargo vidhīyate
- 29
स्वस्थे क्वाथस्य चत्वारो भागाः स्नेहस्य पञ्चमः
क्रुद्धे ऽनिले चतुर्थस्तु षष्ठः पित्ते कफे ऽष्टमः
svasthe kvāthasya catvāro bhāgāḥ snehasya pañcamaḥ
kruddhe 'nile caturthastu ṣaṣṭhaḥ pitte kaphe 'ṣṭamaḥ
- 30
सर्वेषु चाष्टमो भागः कल्कानां लवणं पुनः
क्षौद्रं मूत्रं फलं क्षीरमम्लं मांसरसं तथा
sarveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ lavaṇaṃ punaḥ
kṣaudraṃ mūtraṃ phalaṃ kṣīramamlaṃ māṃsarasaṃ tathā

