133 shlokas
- 1
अथातो ऽनागताबाधाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः
athāto 'nāgatābādhāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
उत्थायोत्थाय सततं स्वस्थेनारोग्यमिच्छता
धीमता यदनुष्ठेयं तत्सर्वं सम्प्रवक्ष्यते
utthāyotthāya satataṃ svasthenārogyamicchatā
dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tatsarvaṃ sampravakṣyate
- 4
तत्रादौ दन्तपवनं द्वादशाङ्गुलमायतम्
कनिष्ठिकापरीणाहम् ऋज्वग्रन्थितम् अव्रणम्
tatrādau dantapavanaṃ dvādaśāṅgulamāyatam
kaniṣṭhikāparīṇāham ṛjvagranthitam avraṇam
- 5
अयुग्मग्रन्थि यच्चापि प्रत्यग्रं शस्तभूमिजम्
अवेक्ष्यर्तुं च दोषं च रसं वीर्यं च योजयेत्
ayugmagranthi yaccāpi pratyagraṃ śastabhūmijam
avekṣyartuṃ ca doṣaṃ ca rasaṃ vīryaṃ ca yojayet
- 6
कषायं मधुरं तिक्तं कटुकं प्रातरुत्थितः
निम्बश्च तिक्तके श्रेष्ठः कषाये खदिरस्तथा
kaṣāyaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṭukaṃ prātarutthitaḥ
nimbaśca tiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā
- 7
मधूको मधुरे श्रेष्ठः करञ्जः कटुके तथा
क्षौद्रव्योषत्रिवर्गाक्तं सतैलं सैन्धवेन च
madhūko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā
kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca
- 8
चूर्णेन तेजोवत्याश्च दन्तान्नित्यं विशोधयेत्
एकैकं घर्षयेद्दन्तं मृदुना कूर्चकेन च
cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ viśodhayet
ekaikaṃ gharṣayeddantaṃ mṛdunā kūrcakena ca
- 9
दन्तशोधनचूर्णेन दन्तमांसान्यबाधयन्
तद्दौर्गन्ध्योपदेहौ तु श्लेष्माणं चापकर्षति
dantaśodhanacūrṇena dantamāṃsānyabādhayan
taddaurgandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati
- 10
वैशद्यमन्नाभिरुचिं सौमनस्यं करोति च
न खादेद्गलताल्वोष्ठजिह्वारोगसमुद्भवे
vaiśadyamannābhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca
na khādedgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhave
- 11
अथास्यपाके श्वासे च कासहिक्कावमीषु च
दुर्बलो ऽजीर्णभक्तश्च मूर्च्छार्तो मदपीडितः
athāsyapāke śvāse ca kāsahikkāvamīṣu ca
durbalo 'jīrṇabhaktaśca mūrcchārto madapīḍitaḥ
- 12
शिरोरुजार्तस्तृषितः श्रान्तः पानक्लमान्वितः
अर्दिती कर्णशूली च दन्तरोगी च मानवः
śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ
arditī karṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ
- 13
जिह्वानिर्लेखनं रौप्यं सौवर्णं वार्क्षम् एव च
तन्मलापहरं शस्तं मृदु श्लक्ष्णं दशाङ्गुलम्
jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇaṃ vārkṣam eva ca
tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṅgulam
- 14
मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यशोफजाड्यहरं सुखम्
दन्तदार्ढ्यकरं रुच्यं स्नेहगण्डूषधारणम्
mukhavairasyadaurgandhyaśophajāḍyaharaṃ sukham
dantadārḍhyakaraṃ rucyaṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam
- 15
क्षीरवृक्षकषायैर्वा क्षीरेण च विमिश्रितैः
भिल्लोटककषायेण तथैवामलकस्य वा
kṣīravṛkṣakaṣāyairvā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ
bhilloṭakakaṣāyeṇa tathaivāmalakasya vā
- 16
प्रक्षालयेन्मुखं नेत्रे स्वस्थः शीतोदकेन वा
नीलिकां मुखशोषं च पिडकां व्यङ्गम् एव च
prakṣālayenmukhaṃ netre svasthaḥ śītodakena vā
nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgam eva ca
- 17
रक्तपित्तकृतान्रोगान्सद्य एव विनाशयेत्
सुखं लघु निरीक्षेत दृढं पश्यति चक्षुषा
raktapittakṛtānrogānsadya eva vināśayet
sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā
- 18
मतं स्रोतोञ्जनं श्रेष्ठं विशुद्धं सिन्धुसंभवम्
दाहकण्डूमलघ्नं च दृष्टिक्लेदरुजापहम्
mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusaṃbhavam
dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham
- 19
तेजोरूपावहं चैव सहते मारुतातपौ
न नेत्ररोगा जायन्ते तस्माद् अञ्जनमाचरेत्
tejorūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau
na netrarogā jāyante tasmād añjanamācaret
- 20
भुक्तवाञ्छिरसा स्नातः श्रान्तश्छर्दनवाहनैः
रात्रौ जागरितश्चापि नाञ्ज्याज्ज्वरित एव च
bhuktavāñchirasā snātaḥ śrāntaśchardanavāhanaiḥ
rātrau jāgaritaścāpi nāñjyājjvarita eva ca
- 21
कर्पूरजातीकक्कोललवङ्गकटुकाह्वयैः
सचूर्णपूगैः सहितं पत्रं ताम्बूलजं शुभम्
karpūrajātīkakkolalavaṅgakaṭukāhvayaiḥ
sacūrṇapūgaiḥ sahitaṃ patraṃ tāmbūlajaṃ śubham
- 22
मुखवैशद्यसौगन्ध्यकान्तिसौष्ठवकारकम्
हनुदन्तस्वरमलजिह्वेन्द्रियविशोधनम्
mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam
hanudantasvaramalajihvendriyaviśodhanam
- 23
प्रसेकशमनं हृद्यं गलामयविनाशनम्
पथ्यं सुप्तोत्थिते भुक्ते स्नाते वान्ते च मानवे
prasekaśamanaṃ hṛdyaṃ galāmayavināśanam
pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave
- 24
रक्तपित्तक्षतक्षीणतृष्णामूर्च्छापरीतिनाम्
रूक्षदुर्बलमर्त्यानां न हितं चास्यशोषिणाम्
raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām
rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ cāsyaśoṣiṇām
- 25
शिरोगतांस्तथा रोगाञ्छिरोभङ्गो ऽपकर्षति
केशानां मार्दवं दैर्घ्यं बहुत्वं स्निग्धकृष्णताम्
śirogatāṃstathā rogāñchirobhaṅgo 'pakarṣati
keśānāṃ mārdavaṃ dairghyaṃ bahutvaṃ snigdhakṛṣṇatām
- 26
करोति शिरसस्तृप्तिं सुत्वक्कम् अपि चाननम्
संतर्पणं चेन्द्रियाणां शिरसः प्रतिपूरणम्
karoti śirasastṛptiṃ sutvakkam api cānanam
saṃtarpaṇaṃ cendriyāṇāṃ śirasaḥ pratipūraṇam
- 27
मधुकं क्षीरशुक्ला च सरलं देवदारु च
क्षुद्रकं पञ्चनामानं समभागानि संहरेत्
madhukaṃ kṣīraśuklā ca saralaṃ devadāru ca
kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet
- 28
तेषां कल्ककषायाभ्यां चक्रतैलं विपाचयेत्
सदैव शीतलं जन्तोर्मूर्ध्नि तैलं प्रदापयेत्
teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet
sadaiva śītalaṃ jantormūrdhni tailaṃ pradāpayet
- 29
केशप्रसाधनी केश्या रजोजन्तुमलापहा
हनुमन्याशिरःकर्णशूलघ्नं कर्णपूरणम्
keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā
hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam
- 30
अभ्यङ्गो मार्दवकरः कफवातनिरोधनः
धातूनां पुष्टिजननो मृजावर्णबलप्रदः
abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ
dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇabalapradaḥ

