47 shlokas
- 1
अथातो मूढगर्भचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto mūḍhagarbhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
नातो ऽन्यत्कष्टतममस्ति यथा मूढगर्भशल्योद्धरणम् अत्र हि योनियकृत्प्लीहान्त्रविवरगर्भाशयानां मध्ये कर्म कर्तव्यं स्पर्शेन उत्कर्षणापकर्षणस्थानापवर्तनोत्कर्तनभेदनच्छेदनपीडनर्जूकरणदारणानि चैकहस्तेन गर्भं गर्भिणीं चाहिंसता तस्माद् अधिपतिमापृच्छ्य परं च यत्नमास्थायोपक्रमेत
nāto 'nyatkaṣṭatamamasti yathā mūḍhagarbhaśalyoddharaṇam atra hi yoniyakṛtplīhāntravivaragarbhāśayānāṃ madhye karma kartavyaṃ sparśena utkarṣaṇāpakarṣaṇasthānāpavartanotkartanabhedanacchedanapīḍanarjūkaraṇadāraṇāni caikahastena garbhaṃ garbhiṇīṃ cāhiṃsatā tasmād adhipatimāpṛcchya paraṃ ca yatnamāsthāyopakrameta
- 4
तत्र समासेनाष्टविधा मूढगर्भगतिर् उद्दिष्टा स्वभावगता अपि त्रयः सङ्गा भवन्ति शिरसो वैगुण्यादंसयोर्जघनस्य वा
tatra samāsenāṣṭavidhā mūḍhagarbhagatir uddiṣṭā svabhāvagatā api trayaḥ saṅgā bhavanti śiraso vaiguṇyādaṃsayorjaghanasya vā
- 5
जीवति तु गर्भे सूतिकागर्भनिर्हरणे प्रयतेत
निर्हर्तुमशक्ये च्यावनान्मन्त्रानुपशृणुयात्तान्वक्ष्यामः
jīvati tu garbhe sūtikāgarbhanirharaṇe prayateta
nirhartumaśakye cyāvanānmantrānupaśṛṇuyāttānvakṣyāmaḥ
- 6
इहामृतं च सोमश्च चित्रभानुश्च भामिनि
उच्चैःश्रवाश्च तुरगो मन्दिरे निवसन्तु ते
ihāmṛtaṃ ca somaśca citrabhānuśca bhāmini
uccaiḥśravāśca turago mandire nivasantu te
- 7
इदममृतम् अपां समुद्धृतं वै तव लघु गर्भमिमं प्रमुञ्चतु स्त्रि
तदनलपवनार्कवासवास्ते सह लवणाम्बुधरैर्दिशन्तु शान्तिम्
idamamṛtam apāṃ samuddhṛtaṃ vai tava laghu garbhamimaṃ pramuñcatu stri
tadanalapavanārkavāsavāste saha lavaṇāmbudharairdiśantu śāntim
- 8
मुक्ताः पशोर्विपाशाश्च मुक्ताः सूर्येण रश्मयः
मुक्तः सर्वभयाद्गर्भ एह्येहि विरमावितः
muktāḥ paśorvipāśāśca muktāḥ sūryeṇa raśmayaḥ
muktaḥ sarvabhayādgarbha ehyehi viramāvitaḥ
- 9
औषधानि च विदध्याद्यथोक्तानि
मृते चोत्तानाया आभुग्नसक्थ्या वस्त्राधारकोन्नमितकट्या धन्वननगवृत्तिकाशाल्मलीमृत्स्नघृताभ्यां म्रक्षयित्वा हस्तं योनौ प्रवेश्य गर्भम् उपहरेत्
तत्र सक्थिभ्यामागतमनुलोममेवाञ्छेत् एकसक्थ्ना प्रतिपन्नस्येतरसक्थि प्रसार्यापहरेत्स्फिग्देशेनागतस्य स्फिग्देशं प्रपीड्योर्ध्वम् उत्क्षिप्य सक्थिनी प्रसार्यापहरेत्तिर्यगागतस्य परिघस्येव तिरश्चीनस्य पश्चादर्धम् ऊर्ध्वम् उत्क्षिप्य पूर्वार्धमपत्यपथं प्रत्यार्जवम् आनीयापहरेत्पार्श्वापवृत्तशिरसमंसं प्रपीड्योर्ध्वम् उत्क्षिप्य शिरो ऽपत्यपथमानीयापहरेत्बाहुद्वयप्रतिपन्नस्योर्ध्वम् उत्पीड्यांसौ शिरो ऽनुलोममानीयापहरेत्द्वावन्त्यावसाध्यौ मूढगर्भौ एवमशक्ये शस्त्रमवचारयेत्
auṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni
mṛte cottānāyā ābhugnasakthyā vastrādhārakonnamitakaṭyā dhanvananagavṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ mrakṣayitvā hastaṃ yonau praveśya garbham upaharet
tatra sakthibhyāmāgatamanulomamevāñchet ekasakthnā pratipannasyetarasakthi prasāryāpaharetsphigdeśenāgatasya sphigdeśaṃ prapīḍyordhvam utkṣipya sakthinī prasāryāpaharettiryagāgatasya parighasyeva tiraścīnasya paścādardham ūrdhvam utkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavam ānīyāpaharetpārśvāpavṛttaśirasamaṃsaṃ prapīḍyordhvam utkṣipya śiro 'patyapathamānīyāpaharetbāhudvayapratipannasyordhvam utpīḍyāṃsau śiro 'nulomamānīyāpaharetdvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau evamaśakye śastramavacārayet
- 10
सचेतनं च शस्त्रेण न कथंचन दारयेत्
दार्यमाणो हि जननीमात्मानं चैव घातयेत्
sacetanaṃ ca śastreṇa na kathaṃcana dārayet
dāryamāṇo hi jananīmātmānaṃ caiva ghātayet
- 11
अविषह्ये विकारे तु श्रेयो गर्भस्य पातनम्
न गर्भिण्या विपर्यासस्तस्मात्प्राप्तं न हापयेत्
aviṣahye vikāre tu śreyo garbhasya pātanam
na garbhiṇyā viparyāsastasmātprāptaṃ na hāpayet
- 12
ततः स्त्रियमाश्वास्य मण्डलाग्रेणाङ्गुलीशस्त्रेण वा शिरो विदार्य शिरःकपालान्याहृत्य शङ्कुना गृहीत्वोरसि कक्षायां वापहरेत् अभिन्नशिरसमक्षिकूटे गण्डे वा अंससंसक्तस्यांसदेशे बाहू छित्त्वा दृतिमिवाततं वातपूर्णोदरं वा विदार्य निरस्यान्त्राणि शिथिलीभूतमाहरेत्जघनसक्तस्य वा जघनकपालानीति
tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇa vā śiro vidārya śiraḥkapālānyāhṛtya śaṅkunā gṛhītvorasi kakṣāyāṃ vāpaharet abhinnaśirasamakṣikūṭe gaṇḍe vā aṃsasaṃsaktasyāṃsadeśe bāhū chittvā dṛtimivātataṃ vātapūrṇodaraṃ vā vidārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharetjaghanasaktasya vā jaghanakapālānīti
- 13
किंबहुना
यद्यदङ्गं हि गर्भस्य तस्य सजति तद्भिषक्
सम्यग्विनिर्हरेच्छित्त्वा रक्षेन्नारीं च यत्नतः
kiṃbahunā
yadyadaṅgaṃ hi garbhasya tasya sajati tadbhiṣak
samyagvinirharecchittvā rakṣennārīṃ ca yatnataḥ
- 14
गर्भस्य गतयश्चित्रा जायन्ते ऽनिलकोपतः
तत्रानल्पमतिर्वैद्यो वर्तेत विधिपूर्वकम्
garbhasya gatayaścitrā jāyante 'nilakopataḥ
tatrānalpamatirvaidyo varteta vidhipūrvakam
- 15
नोपेक्षेत मृतं गर्भं मुहूर्तम् अपि पण्डितः
स ह्याशु जननीं हन्ति निरुच्छ्वासं पशुं यथा
nopekṣeta mṛtaṃ garbhaṃ muhūrtam api paṇḍitaḥ
sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsaṃ paśuṃ yathā
- 16
मण्डलाग्रेण कर्तव्यं छेद्यमन्तर्विजानता
वृद्धिपत्रं हि तीक्ष्णाग्रं नारीं हिंस्यात्कदाचन
maṇḍalāgreṇa kartavyaṃ chedyamantarvijānatā
vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hiṃsyātkadācana
- 17
अथापतन्तीमपरां पातयेत्पूर्ववद्भिषक्
हस्तेनापहरेद्वापि पार्श्वाभ्यां परिपीड्य वा
athāpatantīmaparāṃ pātayetpūrvavadbhiṣak
hastenāpaharedvāpi pārśvābhyāṃ paripīḍya vā
- 18
धुनुयाच्च मुहुर्नारीं पीडयेद्वांसपिण्डिकाम्
तैलाक्तयोनेरेवं तां पातयेन्मतिमान्भिषक्
dhunuyācca muhurnārīṃ pīḍayedvāṃsapiṇḍikām
tailāktayonerevaṃ tāṃ pātayenmatimānbhiṣak
- 19
एवं निर्हृतशल्यां तु सिञ्चेदुष्णेन वारिणा
ततो ऽभ्यक्तशरीराया योनौ स्नेहं निधापयेत्
evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena vāriṇā
tato 'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet
- 20
एवं मृद्वी भवेद्योनिस्तच्छूलं चोपशाम्यति
कृष्णातन्मूलशुण्ठ्येलाहिङ्गुभार्गीः सदीप्यकाः
evaṃ mṛdvī bhavedyonistacchūlaṃ copaśāmyati
kṛṣṇātanmūlaśuṇṭhyelāhiṅgubhārgīḥ sadīpyakāḥ
- 21
वचामतिविषां रास्नां चव्यं संचूर्ण्य पाययेत्
स्नेहेन दोषस्यन्दार्थं वेदनोपशमाय च
vacāmativiṣāṃ rāsnāṃ cavyaṃ saṃcūrṇya pāyayet
snehena doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca
- 22
क्वाथं चैषां तथा कल्कं चूर्णं वा स्नेहवर्जितम्
शाकत्वग्घिङ्ग्वतिविषापाठाकटुकरोहिणीः
kvāthaṃ caiṣāṃ tathā kalkaṃ cūrṇaṃ vā snehavarjitam
śākatvagghiṅgvativiṣāpāṭhākaṭukarohiṇīḥ
- 23
तथा तेजोवतीं चापि पाययेत्पूर्ववद्भिषक्
त्रिरात्रं पञ्चसप्ताहं ततः स्नेहं पुनः पिबेत्
tathā tejovatīṃ cāpi pāyayetpūrvavadbhiṣak
trirātraṃ pañcasaptāhaṃ tataḥ snehaṃ punaḥ pibet
- 24
पाययेतासवं नक्तमरिष्टं वा सुसंस्कृतम्
शिरीषककुभाभ्यां च तोयमाचमने हितम्
pāyayetāsavaṃ naktamariṣṭaṃ vā susaṃskṛtam
śirīṣakakubhābhyāṃ ca toyamācamane hitam
- 25
उपद्रवाश्च ये ऽन्ये स्युस्तान्यथास्वमुपाचरेत्
सर्वतः परिशुद्धा च स्निग्धपथ्याल्पभोजना
upadravāśca ye 'nye syustānyathāsvamupācaret
sarvataḥ pariśuddhā ca snigdhapathyālpabhojanā
- 26
स्वेदाभ्यङ्गपरा नित्यं भवेत्क्रोधविवर्जिता
पयो वातहरैः सिद्धं दशाहं भोजने हितम्
svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavetkrodhavivarjitā
payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam
- 27
रसं दशाहं शेषे तु यथायोगमुपाचरेत्
व्युपद्रवां विशुद्धां च ज्ञात्वा च वरवर्णिनीम्
rasaṃ daśāhaṃ śeṣe tu yathāyogamupācaret
vyupadravāṃ viśuddhāṃ ca jñātvā ca varavarṇinīm
- 28
ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यो विसृजेत्परिहारतः
योनिसंतर्पणे ऽभ्यङ्गे पाने बस्तिषु भोजने
ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyo visṛjetparihārataḥ
yonisaṃtarpaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane
- 29
बलातैलमिदं चास्यै दद्यादनिलवारणम्
बलामूलकषायस्य दशमूलीशृतस्य च
balātailamidaṃ cāsyai dadyādanilavāraṇam
balāmūlakaṣāyasya daśamūlīśṛtasya ca
- 30
यवकोलकुलत्थानां क्वाथस्य पयसस्तथा
अष्टावष्टौ शुभा भागास्तैलादेकस्तदेकतः
yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasastathā
aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgāstailādekastadekataḥ

