55 shlokas
- 1
अथातो ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
ग्रन्थिष्वथामेषु भिषग्विदध्याच्छोफक्रियां विस्तरशो विधिज्ञः
रक्षेद्बलं चापि नरस्य नित्यं तद्रक्षितं व्याधिबलं निहन्ति
granthiṣvathāmeṣu bhiṣagvidadhyācchophakriyāṃ vistaraśo vidhijñaḥ
rakṣedbalaṃ cāpi narasya nityaṃ tadrakṣitaṃ vyādhibalaṃ nihanti
- 4
तैलं पिबेत्सर्पिरथो द्वयं वा दत्त्वा वसां वा त्रिवृतं विदध्यात्
अपेहिवातादशमूलसिद्धं वैद्यश्चतुःस्नेहमथो द्वयं वा
tailaṃ pibetsarpiratho dvayaṃ vā dattvā vasāṃ vā trivṛtaṃ vidadhyāt
apehivātādaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamatho dvayaṃ vā
- 5
हिंस्राथ रोहिण्यमृताथ भार्गी श्योनाकबिल्वागुरुकृष्णगन्धाः
गोजी च पिष्टा सह तालपत्र्या ग्रन्थौ विधेयो ऽनिलजे प्रलेपः
hiṃsrātha rohiṇyamṛtātha bhārgī śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhāḥ
gojī ca piṣṭā saha tālapatryā granthau vidheyo 'nilaje pralepaḥ
- 6
स्वेदोपनाहान्विविधांश्च कुर्यात्तथा प्रसिद्धानपरांश्च लेपान्
विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं प्रक्षाल्य बिल्वार्कनरेन्द्रतोयैः
svedopanāhānvividhāṃśca kuryāttathā prasiddhānaparāṃśca lepān
vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ prakṣālya bilvārkanarendratoyaiḥ
- 7
तिलैः सपञ्चाङ्गुलपत्रमिश्रैः संशोधयेत्सैन्धवसम्प्रयुक्तैः
शुद्धं व्रणं वाप्युपरोपयेत्तु तैलेन रास्नासरलान्वितेन
tilaiḥ sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃśodhayetsaindhavasamprayuktaiḥ
śuddhaṃ vraṇaṃ vāpyuparopayettu tailena rāsnāsaralānvitena
- 8
विडङ्गयष्टीमधुकामृताभिः सिद्धेन वा क्षीरसमन्वितेन
जलौकसः पित्तकृते हितास्तु क्षीरोदकाभ्यां परिषेचनं च
viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena vā kṣīrasamanvitena
jalaukasaḥ pittakṛte hitāstu kṣīrodakābhyāṃ pariṣecanaṃ ca
- 9
काकोलिवर्गस्य च शीतलानि पिबेत्कषायाणि सशर्कराणि
द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वापि चूर्णं पिबेच्चापि हरीतकीनाम्
kākolivargasya ca śītalāni pibetkaṣāyāṇi saśarkarāṇi
drākṣārasenekṣurasena vāpi cūrṇaṃ pibeccāpi harītakīnām
- 10
मधूकजम्ब्वर्जुनवेतसानां त्वग्भिः प्रदेहानवचारयेत
सशर्करैर्वा तृणशून्यकन्दैर्दिह्यादभीक्ष्णं मुचुलुन्दजैर्वा
madhūkajambvarjunavetasānāṃ tvagbhiḥ pradehānavacārayeta
saśarkarairvā tṛṇaśūnyakandairdihyādabhīkṣṇaṃ muculundajairvā
- 11
विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं धावेत्कषायेण वनस्पतीनाम्
तिलैः सयष्टीमधुकैर्विशोध्य सर्पिः प्रयोज्यं मधुरैर्विपक्वम्
vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvetkaṣāyeṇa vanaspatīnām
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukairviśodhya sarpiḥ prayojyaṃ madhurairvipakvam
- 12
हृतेषु दोषेषु यथानुपूर्व्या ग्रन्थौ भिषक्श्लेष्मसमुत्थिते तु
स्विन्नस्य विम्लापनम् एव कुर्यादङ्गुष्ठलोहोपलवेणुदण्डैः
hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣakśleṣmasamutthite tu
svinnasya vimlāpanam eva kuryādaṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ
- 13
विकङ्कतारग्वधकाकणन्तीकाकादनीतापसवृक्षमूलैः
आलेपयेत्पिण्डफलार्कभार्गीकरञ्जकालामदनैश्च विद्वान्
vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ
ālepayetpiṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiśca vidvān
- 14
अमर्मजातं शमम् अप्रयान्तम् अपक्वम् एवापहरेद्विदार्य
दहेत्स्थिते चासृजि सिद्धकर्मा सद्यःक्षतोक्तं च विधिं विदध्यात्
amarmajātaṃ śamam aprayāntam apakvam evāpaharedvidārya
dahetsthite cāsṛji siddhakarmā sadyaḥkṣatoktaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt
- 15
या मांसकन्द्यः कठिना बृहत्यस्तास्वेष योज्यश्च विधिर्विधिज्ञैः
शस्त्रेण वापाट्य सुपक्वमाशु प्रक्षालयेत्पथ्यतमैः कषायैः
yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsveṣa yojyaśca vidhirvidhijñaiḥ
śastreṇa vāpāṭya supakvamāśu prakṣālayetpathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ
- 16
संशोधनैस्तं च विशोधयेत्तु क्षारोत्तरैः क्षौद्रगुडप्रगाढैः
शुद्धे च तैलं त्ववचारणीयं विडङ्गपाठारजनीविपक्वम्
saṃśodhanaistaṃ ca viśodhayettu kṣārottaraiḥ kṣaudraguḍapragāḍhaiḥ
śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyaṃ viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam
- 17
मेदःसमुत्थे तिलकल्कदिग्धं दत्त्वोपरिष्टाद्द्विगुणं पटान्तम्
हुताशतप्तेन मुहुः प्रमृज्याल्लोहेन धीमानदहन्हिताय
medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ dattvopariṣṭāddviguṇaṃ paṭāntam
hutāśataptena muhuḥ pramṛjyāllohena dhīmānadahanhitāya
- 18
प्रलिप्य दार्वीमथ लाक्षया वा प्रतप्तया स्वेदनमस्य कार्यम्
निपात्य वा शस्त्रमपोह्य मेदो दहेत्सुपक्वं त्वथवा विदार्य
pralipya dārvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanamasya kāryam
nipātya vā śastramapohya medo dahetsupakvaṃ tvathavā vidārya
- 19
प्रक्षाल्य मूत्रेण तिलैः सुपिष्टैः सुवर्चिकाद्यैर्हरितालमिश्रैः
ससैन्धवैः क्षौद्रघृतप्रगाढैः क्षारोत्तरैर् एनमभिप्रशोध्य
prakṣālya mūtreṇa tilaiḥ supiṣṭaiḥ suvarcikādyairharitālamiśraiḥ
sasaindhavaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarair enamabhipraśodhya
- 20
तैलं विदध्याद्द्विकरञ्जगुञ्जावंशावलेखेङ्गुदमूत्रसिद्धम्
जीमूतकैः कोशवतीफलैश्च दन्तीद्रवन्तीत्रिवृतासु चैव
tailaṃ vidadhyāddvikarañjaguñjāvaṃśāvalekheṅgudamūtrasiddham
jīmūtakaiḥ kośavatīphalaiśca dantīdravantītrivṛtāsu caiva
- 21
सर्पिः कृतं हन्त्यपचीं प्रवृद्धां द्विधा प्रवृत्तं तदुदारवीर्यम्
निर्गुण्डिजातीबरिहिष्ठयुक्तं जीमूतकं माक्षिकसैन्धवाढ्यम्
sarpiḥ kṛtaṃ hantyapacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttaṃ tadudāravīryam
nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ mākṣikasaindhavāḍhyam
- 22
अभिप्रतप्तं वमनं प्रगाढं दुष्टापचीषूत्तममादिशन्ति
कैडर्यबिम्बीकरवीरसिद्धं तैलं हितं मूर्धविरेचनं च
abhiprataptaṃ vamanaṃ pragāḍhaṃ duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti
kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ hitaṃ mūrdhavirecanaṃ ca
- 23
शाखोटकस्य स्वरसेन सिद्धं तैलं हितं नस्यविरेचनेषु
मधूकसारश्च हितो ऽवपीडे फलानि शिग्रोः खरमञ्जरेर्वा
śākhoṭakasya svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ nasyavirecaneṣu
madhūkasāraśca hito 'vapīḍe phalāni śigroḥ kharamañjarervā
- 24
ग्रन्थीन् अमर्मप्रभवान् अपक्वान् उद्धृत्य चाग्निं विदधीत पश्चात्
क्षारेण वापि प्रतिसारयेत्तु संलिख्य शस्त्रेण यथोपदेशम्
granthīn amarmaprabhavān apakvān uddhṛtya cāgniṃ vidadhīta paścāt
kṣāreṇa vāpi pratisārayettu saṃlikhya śastreṇa yathopadeśam
- 25
पार्ष्णिं प्रति द्वे दश चाङ्गुलानि मित्वेन्द्रबस्तिं परिवर्ज्य धीमान्
विदार्य मत्स्याण्डनिभानि वैद्यो निष्कृष्य जालान्यनलं विदध्यात्
pārṣṇiṃ prati dve daśa cāṅgulāni mitvendrabastiṃ parivarjya dhīmān
vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo niṣkṛṣya jālānyanalaṃ vidadhyāt
- 26
आ गुल्फकर्णात्सुमितस्य जन्तोस्तस्याष्टभागं खुडकाद्विभज्य
घोणर्जुवेधः सुरराजबस्तेर्हित्वाक्षिमात्रं त्वपरे वदन्ति
ā gulphakarṇātsumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya
ghoṇarjuvedhaḥ surarājabasterhitvākṣimātraṃ tvapare vadanti
- 27
मणिबन्धोपरिष्टाद्वा कुर्याद्रेखात्रयं भिषक्
अङ्गुल्यन्तरितं सम्यगपचीनां निवृत्तये
maṇibandhopariṣṭādvā kuryādrekhātrayaṃ bhiṣak
aṅgulyantaritaṃ samyagapacīnāṃ nivṛttaye
- 28
चूर्णस्य काले प्रचलाककाकगोधाहिकूर्मप्रभवां मसीं तु
दद्याच्च तैलेन सहेङ्गुदीनां यद्वक्ष्यते श्लीपदिनां च तैलम्
cūrṇasya kāle pracalākakākagodhāhikūrmaprabhavāṃ masīṃ tu
dadyācca tailena saheṅgudīnāṃ yadvakṣyate ślīpadināṃ ca tailam
- 29
विरेचनं धूममुपाददीत भवेच्च नित्यं यवमुद्गभोजी
कर्कारुकैर्वारुकनारिकेलप्रियालपञ्चाङ्गुलबीजचूर्णैः
virecanaṃ dhūmamupādadīta bhavecca nityaṃ yavamudgabhojī
karkārukairvārukanārikelapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ
- 30
वातार्बुदं क्षीरघृताम्बुसिद्धैर् उष्णैः सतैलैर् उपनाहयेत्तु
कुर्याच्च मुख्यान्युपनाहनानि सिद्धैश्च मांसैर् अथ वेसवारैः
vātārbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhair uṣṇaiḥ satailair upanāhayettu
kuryācca mukhyānyupanāhanāni siddhaiśca māṃsair atha vesavāraiḥ

