38 shlokas
- 1
अथातो ऽश्मरीचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto 'śmarīcikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अश्मरी दारुणो व्याधिरन्तकप्रतिमो मतः
औषधैस्तरुणः साध्यः प्रवृद्धश्छेदमर्हति
aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo mataḥ
auṣadhaistaruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaśchedamarhati
- 4
तस्य पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते
तेनास्यापचयं यान्ति व्याधेर्मूलान्यशेषतः
tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate
tenāsyāpacayaṃ yānti vyādhermūlānyaśeṣataḥ
- 5
पाषाणभेदो वसुको वशिराश्मन्तकौ तथा
शतावरी श्वदंष्ट्रा च बृहती कण्टकारिका
pāṣāṇabhedo vasuko vaśirāśmantakau tathā
śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca bṛhatī kaṇṭakārikā
- 6
कपोतवङ्कार्तगलः कच्चकोशीरकुब्जकाः
वृक्षादनी भल्लुकश्च वरुणः शाकजं फलम्
kapotavaṅkārtagalaḥ kaccakośīrakubjakāḥ
vṛkṣādanī bhallukaśca varuṇaḥ śākajaṃ phalam
- 7
यवाः कुलत्थाः कोलानि कतकस्य फलानि च
ऊषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथैर्घृतं कृतम्
yavāḥ kulatthāḥ kolāni katakasya phalāni ca
ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthairghṛtaṃ kṛtam
- 8
भिनत्ति वातसम्भूतामश्मरीं क्षिप्रम् एव तु
क्षारान्यवागूर्यूषांश्च कषायाणि पयांसि च
bhinatti vātasambhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu
kṣārānyavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca
- 9
भोजनानि च कुर्वीत वर्गे ऽस्मिन्वातनाशने
कुशः काशः सरो गुन्द्रा इत्कटो मोरटो ऽश्मभित्
bhojanāni ca kurvīta varge 'sminvātanāśane
kuśaḥ kāśaḥ saro gundrā itkaṭo moraṭo 'śmabhit
- 10
वरी विदारी वाराही शालिमूलत्रिकण्टकम्
भल्लूकः पाटला पाठा पत्तूरो ऽथ कुरुण्टिका
varī vidārī vārāhī śālimūlatrikaṇṭakam
bhallūkaḥ pāṭalā pāṭhā pattūro 'tha kuruṇṭikā
- 11
पुनर्नवा शिरीषश्च क्वथितास्तेषु साधितम्
घृतं शिलाजमधुकबीजैर् इन्दीवरस्य च
punarnavā śirīṣaśca kvathitāsteṣu sādhitam
ghṛtaṃ śilājamadhukabījair indīvarasya ca
- 12
त्रपुसैर्वारुकादीनां बीजैश्चावापितं शुभम्
भिनत्ति पित्तसम्भूतामश्मरीं क्षिप्रम् एव तु
trapusairvārukādīnāṃ bījaiścāvāpitaṃ śubham
bhinatti pittasambhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu
- 13
क्षारान्यवागूर्यूषांश्च कषायाणि पयांसि च
भोजनानि च कुर्वीत वर्गे ऽस्मिन्पित्तनाशने
kṣārānyavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca
bhojanāni ca kurvīta varge 'sminpittanāśane
- 14
गणो वरुणकादिस्तु गुग्गुल्वेलाहरेणवः
कुष्ठभद्रादिमरिचचित्रकैः ससुराह्वयैः
gaṇo varuṇakādistu guggulvelāhareṇavaḥ
kuṣṭhabhadrādimaricacitrakaiḥ sasurāhvayaiḥ
- 15
एतैः सिद्धमजासर्पिरूषकादिगणेन च
भिनत्ति कफसम्भूतामश्मरीं क्षिप्रम् एव तु
etaiḥ siddhamajāsarpirūṣakādigaṇena ca
bhinatti kaphasambhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu
- 16
क्षारान्यवागूर्यूषांश्च कषायाणि पयांसि च
भोजनानि च कुर्वीत वर्गे ऽस्मिन्कफनाशने
kṣārānyavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca
bhojanāni ca kurvīta varge 'sminkaphanāśane
- 17
पिचुकाङ्कोलकतकशाकेन्दीवरजैः फलैः
चूर्णितैः सगुडं तोयं शर्कराशमनं पिबेत्
picukāṅkolakatakaśākendīvarajaiḥ phalaiḥ
cūrṇitaiḥ saguḍaṃ toyaṃ śarkarāśamanaṃ pibet
- 18
क्रौञ्चोष्ट्ररासभास्थीनि श्वदंष्ट्रा तालमूलिका
अजमोदा कदम्बस्य मूलं नागरम् एव च
krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālamūlikā
ajamodā kadambasya mūlaṃ nāgaram eva ca
- 19
पीतानि शर्करां भिन्द्युः सुरयोष्णोदकेन वा
त्रिकण्टकस्य बीजानां चूर्णं माक्षिकसंयुतम्
pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā
trikaṇṭakasya bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam
- 20
अविक्षीरेण सप्ताहम् अश्मरीभेदनं पिबेत्
द्रव्याणां तु घृतोक्तानां क्षारो ऽविमूत्रगालितः
avikṣīreṇa saptāham aśmarībhedanaṃ pibet
dravyāṇāṃ tu ghṛtoktānāṃ kṣāro 'vimūtragālitaḥ
- 21
ग्राम्यसत्त्वशकृत्क्षारैः संयुक्तः साधितः शनैः
तत्रोषकादिरावापः कार्यस्त्रिकटुकान्वितः
grāmyasattvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaḥ sādhitaḥ śanaiḥ
tatroṣakādirāvāpaḥ kāryastrikaṭukānvitaḥ
- 22
एष क्षारो ऽश्मरीं गुल्मं शर्करां च भिनत्त्यपि
तिलापामार्गकदलीपलाशयवकल्कजः
eṣa kṣāro 'śmarīṃ gulmaṃ śarkarāṃ ca bhinattyapi
tilāpāmārgakadalīpalāśayavakalkajaḥ
- 23
क्षारः पेयो ऽविमूत्रेण शर्करानाशनः परः
पाटलाकरवीराणां क्षारमेवं समाचरेत्
kṣāraḥ peyo 'vimūtreṇa śarkarānāśanaḥ paraḥ
pāṭalākaravīrāṇāṃ kṣāramevaṃ samācaret
- 24
श्वदंष्ट्रायष्टिकाब्राह्मीकल्कं वाक्षसमं पिबेत्
सहैडकाख्यौ पेयौ वा शोभाञ्जनकमार्कवौ
śvadaṃṣṭrāyaṣṭikābrāhmīkalkaṃ vākṣasamaṃ pibet
sahaiḍakākhyau peyau vā śobhāñjanakamārkavau
- 25
कपोतवङ्कामूलं वा पिबेद् अम्लैः सुरादिभिः
तत्सिद्धं वा पिबेत्क्षीरं वेदनाभिर् उपद्रुतः
kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibed amlaiḥ surādibhiḥ
tatsiddhaṃ vā pibetkṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ
- 26
हरीतक्यादिसिद्धं वा वर्षाभूसिद्धम् एव वा
सर्वथैवोपयोज्यः स्याद्गणो वीरतरादिकः
harītakyādisiddhaṃ vā varṣābhūsiddham eva vā
sarvathaivopayojyaḥ syādgaṇo vīratarādikaḥ
- 27
घृतैः क्षारैः कषायैश्च क्षीरैः सोत्तरबस्तिभिः
यदि नोपशमं गच्छेच्छेदस्तत्रोत्तरो विधिः
ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiśca kṣīraiḥ sottarabastibhiḥ
yadi nopaśamaṃ gacchecchedastatrottaro vidhiḥ
- 28
कुशलस्यापि वैद्यस्य यतः सिद्धिरिहाध्रुवा
उपक्रमो जघन्यो ऽयमतः सम्परिकीर्तितः
kuśalasyāpi vaidyasya yataḥ siddhirihādhruvā
upakramo jaghanyo 'yamataḥ samparikīrtitaḥ
- 29
अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत्
तस्माद् आपृच्छ्य कर्तव्यमीश्वरं साधुकारिणा
akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet
tasmād āpṛcchya kartavyamīśvaraṃ sādhukāriṇā
- 30
अथ रोगान्वितम् उपस्निग्धम् अपकृष्टदोषम् ईषत्कर्शितम् अभ्यक्तस्विन्नशरीरं भुक्तवन्तं कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनमग्रोपहरणीयोक्तेन विधानेनोपकल्पितसम्भारमाश्वास्य ततो बलवन्तम् अविक्लवम् आ जानुसमे फलके प्रागुपविष्टान्यपुरुषस्योत्सङ्गे निषण्णपूर्वकायम् उत्तानम् उन्नतकटीकं वस्त्राधारकोपविष्टं संकुचितजानुकूर्परम् इतरेण सहावबद्धं सूत्रेण शाटकैर्वा ततः स्वभ्यक्तनाभिप्रदेशस्य वामपार्श्वं विमृद्य मुष्टिनावपीडयेदधोनाभेर्यावदश्मर्यधः प्रपन्नेति ततः स्नेहाभ्यक्ते क्ᄆप्तनखे वामहस्तप्रदेशिनीमध्यमे अङ्गुल्यौ पायौ प्रणिधायानुसेवनीमासाद्य प्रयत्नबलाभ्यां पायुमेढ्रान्तरम् आनीय निर्व्यलीकमनायतम् अविषमं च बस्तिं संनिवेश्य भृशम् उत्पीडयेदङ्गुलिभ्यां यथा ग्रन्थिर् इवोन्नतं शल्यं भवति
atha rogānvitam upasnigdham apakṛṣṭadoṣam īṣatkarśitam abhyaktasvinnaśarīraṃ bhuktavantaṃ kṛtabalimaṅgalasvastivācanamagropaharaṇīyoktena vidhānenopakalpitasambhāramāśvāsya tato balavantam aviklavam ā jānusame phalake prāgupaviṣṭānyapuruṣasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyam uttānam unnatakaṭīkaṃ vastrādhārakopaviṣṭaṃ saṃkucitajānukūrparam itareṇa sahāvabaddhaṃ sūtreṇa śāṭakairvā tataḥ svabhyaktanābhipradeśasya vāmapārśvaṃ vimṛdya muṣṭināvapīḍayedadhonābheryāvadaśmaryadhaḥ prapanneti tataḥ snehābhyakte kᄆptanakhe vāmahastapradeśinīmadhyame aṅgulyau pāyau praṇidhāyānusevanīmāsādya prayatnabalābhyāṃ pāyumeḍhrāntaram ānīya nirvyalīkamanāyatam aviṣamaṃ ca bastiṃ saṃniveśya bhṛśam utpīḍayedaṅgulibhyāṃ yathā granthir ivonnataṃ śalyaṃ bhavati

