140 shlokas
- 1
अथातो द्विव्रणीयं चिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
द्वौ व्रणौ भवतः शारीर आगन्तुश्च
तयोः शारीरः पवनपित्तकफशोणितसन्निपातनिमित्तः आगन्तुर् अपि पुरुषपशुपक्षिव्यालसरीसृपप्रपतनपीडनप्रहाराग्निक्षारविषतीक्ष्णौषधशकलकपालशृङ्गचक्रेषुपरशुशक्तिकुन्ताद्यायुधाभिघातनिमित्तः
तत्र तुल्ये व्रणसामान्ये द्विकारणोत्थानप्रयोजनसामर्थ्याद्द्विव्रणीय इत्युच्यते
dvau vraṇau bhavataḥ śārīra āgantuśca
tayoḥ śārīraḥ pavanapittakaphaśoṇitasannipātanimittaḥ āgantur api puruṣapaśupakṣivyālasarīsṛpaprapatanapīḍanaprahārāgnikṣāraviṣatīkṣṇauṣadhaśakalakapālaśṛṅgacakreṣuparaśuśaktikuntādyāyudhābhighātanimittaḥ
tatra tulye vraṇasāmānye dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyāddvivraṇīya ityucyate
- 4
सर्वस्मिन्नेवागन्तुव्रणे तत्कालम् एव क्षतोष्मणः प्रसृतस्योपशमार्थं पित्तवच्छीतक्रियावचारणविधिविशेषः संधानार्थं च मधुघृतप्रयोग इत्येतद्द्विकारणोत्थानप्रयोजनम् उत्तरकालं तु दोषोपप्लवविशेषाच्छारीरवत्प्रतीकारः
sarvasminnevāgantuvraṇe tatkālam eva kṣatoṣmaṇaḥ prasṛtasyopaśamārthaṃ pittavacchītakriyāvacāraṇavidhiviśeṣaḥ saṃdhānārthaṃ ca madhughṛtaprayoga ityetaddvikāraṇotthānaprayojanam uttarakālaṃ tu doṣopaplavaviśeṣācchārīravatpratīkāraḥ
- 5
दोषोपप्लवविशेषः पुनः समासतः पञ्चदशप्रकारः प्रसरणसामर्थ्यात्यथोक्तो व्रणप्रश्नाधिकारे शुद्धत्वात्षोडशप्रकार इत्येके
doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ pañcadaśaprakāraḥ prasaraṇasāmarthyātyathokto vraṇapraśnādhikāre śuddhatvātṣoḍaśaprakāra ityeke
- 6
तस्य लक्षणं द्विविधं सामान्यं वैशेषिकं च
तत्र सामान्यं रुक्
व्रण गात्रविचूर्णने व्रणयतीति व्रणः
विशेषलक्षणं पुनर्वातादिलिङ्गविशेषः
tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ sāmānyaṃ vaiśeṣikaṃ ca
tatra sāmānyaṃ ruk
vraṇa gātravicūrṇane vraṇayatīti vraṇaḥ
viśeṣalakṣaṇaṃ punarvātādiliṅgaviśeṣaḥ
- 7
तत्र श्यावारुणाभस्तनुः शीतः पिच्छिलो ऽल्पस्रावी रूक्षश्चटचटायनशीलः स्फुरणायामतोदभेदवेदनाबहुलो निर्मांसश्चेति वातात्
क्षिप्रजः पीतनीलाभः किंशुकोदकाभोष्णस्रावी दाहपाकरागविकारकारी पीतपिडकाजुष्टश्चेति पित्तात्प्रततचण्डकण्डूबहुलः स्थूलौष्ठः स्तब्धसिरास्नायुजालावततः कठिनः पाण्ड्ववभासो मन्दवेदनः शुक्लशीतसान्द्रपिच्छिलास्रावी गुरुश्चेति कफात्
प्रवालदलनिचयप्रकाशः कृष्णस्फोटपिडकाजालोपचितस्तुरंगस्थानगन्धिः सवेदनो धूमायनशीलो रक्तस्रावी पित्तलिङ्गश्चेति रक्तात्तोददाहधूमायनप्रायः पीतारुणाभस्तद्वर्णस्रावी चेति वातपित्ताभ्यां कण्डूयनशीलः सनिस्तोदो रूक्षो गुरुर्दारुणो मुहुर्मुहुः शीतपिच्छिलाल्पस्रावी चेति वातश्लेष्मभ्यां गुरुः सदाह उष्णः पीतपाण्डुस्रावी चेति पित्तश्लेष्मभ्यां रूक्षस्तनुस्तोदबहुलः सुप्त इव च रक्तारुणाभस्तद्वर्णास्रावी चेति वातशोणिताभ्यां घृतमण्डाभो मीनधावनतोयगन्धिर्मृदुर्विसर्प्युष्णकृष्णस्रावी चेति पित्तशोणिताभ्यां रक्तो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः कण्डूप्रायः स्थिरः सरक्तपाण्डुस्रावी चेति श्लेष्मशोणिताभ्यां स्फुरणतोददाहधूमायनप्रायः पीततनुरक्तस्रावी चेति वातपित्तशोणितेभ्यः कण्डूस्फुरणचुमचुमायमानप्रायः पाण्डुघनरक्तास्रावी चेति वातश्लेष्मशोणितेभ्यः दाहपाकरागकण्डूप्रायः पाण्डुघनरक्तास्रावी चेति पित्तश्लेष्मशोणितेभ्यः त्रिविधवर्णवेदनास्रावविशेषोपेतः पवनपित्तकफेभ्यः निर्दहननिर्मथनस्फुरणतोददाहपाकरागकण्डूस्वापबहुलो नानावर्णवेदनास्रावविशेषोपेतः पवनपित्तकफशोणितेभ्यः जिह्वातलाभो मृदुः स्निग्धः श्लक्ष्णो विगतवेदनः सुव्यवस्थितो निरास्रावश्चेति शुद्धो व्रण इति
tatra śyāvāruṇābhastanuḥ śītaḥ picchilo 'lpasrāvī rūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyāmatodabhedavedanābahulo nirmāṃsaśceti vātāt
kṣiprajaḥ pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapākarāgavikārakārī pītapiḍakājuṣṭaśceti pittātpratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ sthūlauṣṭhaḥ stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ kaṭhinaḥ pāṇḍvavabhāso mandavedanaḥ śuklaśītasāndrapicchilāsrāvī guruśceti kaphāt
pravāladalanicayaprakāśaḥ kṛṣṇasphoṭapiḍakājālopacitasturaṃgasthānagandhiḥ savedano dhūmāyanaśīlo raktasrāvī pittaliṅgaśceti raktāttodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītāruṇābhastadvarṇasrāvī ceti vātapittābhyāṃ kaṇḍūyanaśīlaḥ sanistodo rūkṣo gururdāruṇo muhurmuhuḥ śītapicchilālpasrāvī ceti vātaśleṣmabhyāṃ guruḥ sadāha uṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī ceti pittaśleṣmabhyāṃ rūkṣastanustodabahulaḥ supta iva ca raktāruṇābhastadvarṇāsrāvī ceti vātaśoṇitābhyāṃ ghṛtamaṇḍābho mīnadhāvanatoyagandhirmṛdurvisarpyuṣṇakṛṣṇasrāvī ceti pittaśoṇitābhyāṃ rakto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ kaṇḍūprāyaḥ sthiraḥ saraktapāṇḍusrāvī ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti vātapittaśoṇitebhyaḥ kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphebhyaḥ nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ jihvātalābho mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito nirāsrāvaśceti śuddho vraṇa iti
- 8
तस्य व्रणस्य षष्टिर् उपक्रमा भवन्ति
तद्यथा अपतर्पणमालेपः परिषेको ऽभ्यङ्गः स्वेदो विम्लापनम् उपनाहः पाचनं विस्रावणं स्नेहो वमनं विरेचनं छेदनं भेदनं दारणं लेखनमेषणमाहरणं व्यधनं विस्रावणं सीवनं संधानं पीडनं शोणितास्थापनं निर्वापणमुत्कारिका कषायो वर्तिः कल्कः सर्पिस्तैलं रसक्रियावचूर्णनं व्रणधूपनमुत्सादनमवसादनं मृदुकर्म दारुणकर्म क्षारकर्माग्निकर्म कृष्णकर्म पाण्डुकर्म प्रतिसारणं रोमसंजननं लोमापहरणं वस्तिकर्मोत्तरवस्तिकर्म बन्धः पत्त्रदानं कृमिघ्नं बृंहणं विषघ्नं शिरोविरेचनं नस्यं कवलधारणं धूमो मधु सर्पिर्यन्त्रम् आहारो रक्षाविधानम् इति
tasya vraṇasya ṣaṣṭir upakramā bhavanti
tadyathā apatarpaṇamālepaḥ pariṣeko 'bhyaṅgaḥ svedo vimlāpanam upanāhaḥ pācanaṃ visrāvaṇaṃ sneho vamanaṃ virecanaṃ chedanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ lekhanameṣaṇamāharaṇaṃ vyadhanaṃ visrāvaṇaṃ sīvanaṃ saṃdhānaṃ pīḍanaṃ śoṇitāsthāpanaṃ nirvāpaṇamutkārikā kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyāvacūrṇanaṃ vraṇadhūpanamutsādanamavasādanaṃ mṛdukarma dāruṇakarma kṣārakarmāgnikarma kṛṣṇakarma pāṇḍukarma pratisāraṇaṃ romasaṃjananaṃ lomāpaharaṇaṃ vastikarmottaravastikarma bandhaḥ pattradānaṃ kṛmighnaṃ bṛṃhaṇaṃ viṣaghnaṃ śirovirecanaṃ nasyaṃ kavaladhāraṇaṃ dhūmo madhu sarpiryantram āhāro rakṣāvidhānam iti
- 9
तेषु कषायो वर्तिः कल्कः सर्पिस्तैलं रसक्रियावचूर्णनमिति शोधनरोपणानि तेष्वष्टौ शस्त्रकृत्याः शोणितास्थापनं क्षारो ऽग्निर्यन्त्रम् आहारो रक्षाविधानं बन्धविधानं चोक्तानि स्नेहस्वेदनवमनविरेचनवस्त्युत्तरवस्तिशिरोविरेचननस्यधूमकवलघारणान्य् अन्यत्र वक्ष्यामः यदन्यदवशिष्टम् उपक्रमजातं तदिह वक्ष्यते
teṣu kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyāvacūrṇanamiti śodhanaropaṇāni teṣvaṣṭau śastrakṛtyāḥ śoṇitāsthāpanaṃ kṣāro 'gniryantram āhāro rakṣāvidhānaṃ bandhavidhānaṃ coktāni snehasvedanavamanavirecanavastyuttaravastiśirovirecananasyadhūmakavalaghāraṇāny anyatra vakṣyāmaḥ yadanyadavaśiṣṭam upakramajātaṃ tadiha vakṣyate
- 10
षड्विधः प्रागुपदिष्टः शोफः तस्यैकादशोपक्रमा भवन्त्यपतर्पणादयो विरेचनान्ताः ते च विशेषेण शोथप्रतीकारे वर्तन्ते व्रणभावमापन्नस्य च न विरुध्यन्ते शेषास्तु प्रायेण व्रणप्रतीकारहेतव एव
ṣaḍvidhaḥ prāgupadiṣṭaḥ śophaḥ tasyaikādaśopakramā bhavantyapatarpaṇādayo virecanāntāḥ te ca viśeṣeṇa śothapratīkāre vartante vraṇabhāvamāpannasya ca na virudhyante śeṣāstu prāyeṇa vraṇapratīkārahetava eva
- 11
अपतर्पणमाद्य उपक्रमः एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्च
apatarpaṇamādya upakramaḥ eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaśca
- 12
भवन्ति चात्र
दोषोच्छ्रायोपशान्त्यर्थं दोषानद्धस्य देहिनः
अवेक्ष्य दोषं प्राणं च कार्यं स्यादपतर्पणम्
bhavanti cātra
doṣocchrāyopaśāntyarthaṃ doṣānaddhasya dehinaḥ
avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ca kāryaṃ syādapatarpaṇam
- 13
ऊर्ध्वमारुततृष्णाक्षुन्मुखशोषश्रमान्वितैः
न कार्यं गर्भिणीवृद्धबालदुर्बलभीरुभिः
ūrdhvamārutatṛṣṇākṣunmukhaśoṣaśramānvitaiḥ
na kāryaṃ garbhiṇīvṛddhabāladurbalabhīrubhiḥ
- 14
शोफेषूत्थितमात्रेषु व्रणेषूग्ररुजेषु च
यथास्वैर् औषधैर्लेपं प्रत्येकश्येन कारयेत्
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca
yathāsvair auṣadhairlepaṃ pratyekaśyena kārayet
- 15
यथा प्रज्वलिते वेश्मन्यम्भसा परिषेचनम्
क्षिप्रं प्रशमयत्यग्निम् एवम् आलेपनं रुजः
yathā prajvalite veśmanyambhasā pariṣecanam
kṣipraṃ praśamayatyagnim evam ālepanaṃ rujaḥ
- 16
प्रह्लादने शोधने च शोफस्य हरणे तथा
उत्सादने रोपणे च लेपः स्यात्तु तदर्थकृत्
prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā
utsādane ropaṇe ca lepaḥ syāttu tadarthakṛt
- 17
वातशोफे तु वेदनोपशमार्थं सर्पिस्तैलधान्याम्लमांसरसवातहरौषधनिष्क्वाथैर् अशीतैः परिषेकान्कुर्वीत पित्तरक्ताभिघातविषनिमित्तेषु क्षीरघृतमधुशर्करोदकेक्षुरसमधुरौषधक्षीरवृक्षनिष्क्वाथैर् अनुष्णैः परिषेकान्कुर्वीत श्लेष्मशोफे तु तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिष्क्वाथैर् अशीतैः परिषेकान्कुर्वीत
vātaśophe tu vedanopaśamārthaṃ sarpistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniṣkvāthair aśītaiḥ pariṣekānkurvīta pittaraktābhighātaviṣanimitteṣu kṣīraghṛtamadhuśarkarodakekṣurasamadhurauṣadhakṣīravṛkṣaniṣkvāthair anuṣṇaiḥ pariṣekānkurvīta śleṣmaśophe tu tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniṣkvāthair aśītaiḥ pariṣekānkurvīta
- 18
यथाम्बुभिः सिच्यमानः शान्तिमग्निर्नियच्छति
दोषाग्निरेवं सहसा परिषेकेण शाम्यति
yathāmbubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati
doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati
- 19
अभ्यङ्गस्तु दोषमालोक्योपयुक्तो दोषोपशमं मृदुतां च करोति
abhyaṅgastu doṣamālokyopayukto doṣopaśamaṃ mṛdutāṃ ca karoti
- 20
स्वेदविम्लापनादीनां क्रियाणां प्राक्स उच्यते
पश्चात्कर्मसु चादिष्टः स च विस्रावणादिषु
svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāksa ucyate
paścātkarmasu cādiṣṭaḥ sa ca visrāvaṇādiṣu
- 21
रुजावतां दारुणानां कठिनानां तथैव च
शोफानां स्वेदनं कार्यं ये चाप्येवंविधा व्रणाः
rujāvatāṃ dāruṇānāṃ kaṭhinānāṃ tathaiva ca
śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpyevaṃvidhā vraṇāḥ
- 22
स्थिराणां रुजतां मन्दं कार्यं विम्लापनं भवेत्
अभ्यज्य स्वेदयित्वा तु वेणुनाड्या ततः शनैः
sthirāṇāṃ rujatāṃ mandaṃ kāryaṃ vimlāpanaṃ bhavet
abhyajya svedayitvā tu veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ
- 23
विमर्दयेद्भिषक्प्राज्ञस्तलेनाङ्गुष्ठकेन वा
शोफयोर् उपनाहं तु कुर्यादामविदग्धयोः
vimardayedbhiṣakprājñastalenāṅguṣṭhakena vā
śophayor upanāhaṃ tu kuryādāmavidagdhayoḥ
- 24
अविदग्धः शमं याति विदग्धः पाकमेति च
निवर्तते न यः शोफो विरेकान्तैर् उपक्रमैः
avidagdhaḥ śamaṃ yāti vidagdhaḥ pākameti ca
nivartate na yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ
- 25
तस्य संपाचनं कुर्यात्समाहृत्यौषधानि तु
दधितक्रसुराशुक्तधान्याम्लैर्योजितानि तु
tasya saṃpācanaṃ kuryātsamāhṛtyauṣadhāni tu
dadhitakrasurāśuktadhānyāmlairyojitāni tu
- 26
स्निग्धानि लवणीकृत्य पचेदुत्कारिकां शुभाम्
सैरण्डपत्रया शोफं नाहयेदुष्णया तया
snigdhāni lavaṇīkṛtya pacedutkārikāṃ śubhām
sairaṇḍapatrayā śophaṃ nāhayeduṣṇayā tayā
- 27
हितं सम्भोजनं चापि पाकायाभिमुखो यदि
वेदनोपशमार्थाय तथा पाकशमाय च
hitaṃ sambhojanaṃ cāpi pākāyābhimukho yadi
vedanopaśamārthāya tathā pākaśamāya ca
- 28
अचिरोत्पतिते शोफे कुर्याच्छोणितमोक्षणम्
सशोफे कठिने ध्यामे सरक्ते वेदनावति
acirotpatite śophe kuryācchoṇitamokṣaṇam
saśophe kaṭhine dhyāme sarakte vedanāvati
- 29
संरब्धे विषमे चापि व्रणे विस्रावणं हितम्
सविषे च विशेषेण जलौकोभिः पदैस्तथा
saṃrabdhe viṣame cāpi vraṇe visrāvaṇaṃ hitam
saviṣe ca viśeṣeṇa jalaukobhiḥ padaistathā
- 30
वेदनायाः प्रशान्त्यर्थं पाकस्याप्राप्तये तथा
सोपद्रवाणां रूक्षाणां कृशानां व्रणशोषिणाम्
vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ pākasyāprāptaye tathā
sopadravāṇāṃ rūkṣāṇāṃ kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām

