97 shlokas
- 1
अथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः
विश्वामित्रसुतं शिष्यमृषिं सुश्रुतमन्वशात्
dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho vāgviśāradaḥ
viśvāmitrasutaṃ śiṣyamṛṣiṃ suśrutamanvaśāt
- 4
नानाधारामुखैः शस्त्रैर्नानास्थाननिपातितैः
नानारूपा व्रणा ये स्युस्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्
nānādhārāmukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ
nānārūpā vraṇā ye syusteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam
- 5
आयताश्चतुरस्राश्च त्र्यस्रा मण्डलिनस्तथा
अर्धचन्द्रप्रतीकाशा विशालाः कुटिलास्तथा
āyatāścaturasrāśca tryasrā maṇḍalinastathā
ardhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilāstathā
- 6
शरावनिम्नमध्याश्च यवमध्यास्तथापरे
एवंप्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः
śarāvanimnamadhyāśca yavamadhyāstathāpare
evaṃprakārākṛtayo bhavantyāgantavo vraṇāḥ
- 7
दोषजा वा स्वयं भिन्ना न तु वैद्यनिमित्तजाः
भिषग्व्रणाकृतिज्ञो हि न मोहमधिगच्छति
doṣajā vā svayaṃ bhinnā na tu vaidyanimittajāḥ
bhiṣagvraṇākṛtijño hi na mohamadhigacchati
- 8
भृशं दुर्दर्शरूपेषु व्रणेषु विकृतेष्वपि
अनन्ताकृतिर् आगन्तुः स भिषग्भिः पुरातनैः
bhṛśaṃ durdarśarūpeṣu vraṇeṣu vikṛteṣvapi
anantākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ
- 9
समासतो लक्षणतः षड्विधः परिकीर्तितः
छिन्नं भिन्नं तथा विद्धं क्षतं पिच्चितम् एव च
samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrtitaḥ
chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitam eva ca
- 10
घृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्
तिरश्चीन ऋजुर्वापि यो व्रणश्चायतो भवेत्
ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam
tiraścīna ṛjurvāpi yo vraṇaścāyato bhavet
- 11
गात्रस्य पातनं चापि छिन्नम् इत्युपदिश्यते
कुन्तशक्त्यृष्टिखड्गाग्रविषाणादिभिर् आशयः
gātrasya pātanaṃ cāpi chinnam ityupadiśyate
kuntaśaktyṛṣṭikhaḍgāgraviṣāṇādibhir āśayaḥ
- 12
हतः किंचित्स्रवेत्तद्धि भिन्नलक्षणम् उच्यते
स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च
hataḥ kiṃcitsravettaddhi bhinnalakṣaṇam ucyate
sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca
- 13
हृदुण्डुकः फुप्फुसश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते
तस्मिन्भिन्ने रक्तपूर्णे ज्वरो दाहश्च जायते
hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate
tasminbhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate
- 14
मूत्रमार्गगुदास्येभ्यो रक्तं घ्राणाच्च गच्छति
मूर्च्छाश्वासतृडाध्मानम् अभक्तच्छन्द एव च
mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati
mūrcchāśvāsatṛḍādhmānam abhaktacchanda eva ca
- 15
विण्मूत्रवातसङ्गश्च स्वेदास्रावो ऽक्षिरक्तता
लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौर्गन्ध्यम् एव च
viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo 'kṣiraktatā
lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyam eva ca
- 16
हृच्छूलं पार्श्वयोश्चापि विशेषं चात्र मे शृणु
आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयेत्पुनः
hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayetpunaḥ
- 17
आध्मानमतिमात्रं च शूलं च भृशदारुणम्
पक्वाशयगते चापि रुजो गौरवम् एव च
ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam
pakvāśayagate cāpi rujo gauravam eva ca
- 18
शीतता चाप्यधो नाभेः खेभ्यो रक्तस्य चागमः
अभिन्ने ऽप्याशये ऽन्त्राणां खैः सूक्ष्मैर् अन्त्रपूरणम्
śītatā cāpyadho nābheḥ khebhyo raktasya cāgamaḥ
abhinne 'pyāśaye 'ntrāṇāṃ khaiḥ sūkṣmair antrapūraṇam
- 19
पिहितास्ये घटे यद्वल्लक्ष्यते तस्य गौरवम्
सूक्ष्मास्यशल्याभिहतं यदङ्गं त्वाशयाद्विना
pihitāsye ghaṭe yadvallakṣyate tasya gauravam
sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayādvinā
- 20
उत्तुण्डितं निर्गतं वा तद्विद्धमिति निर्दिशेत्
नातिच्छिन्नं नातिभिन्नमुभयोर्लक्षणान्वितम्
uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet
nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam
- 21
विषमं व्रणमङ्गे यत्तत्क्षतं त्वभिनिर्दिशेत्
प्रहारपीडनाभ्यां तु यदङ्गं पृथुतां गतम्
viṣamaṃ vraṇamaṅge yattatkṣataṃ tvabhinirdiśet
prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam
- 22
सास्थि तत्पिच्चितं विद्यान्मज्जरक्तपरिप्लुतम्
विगतत्वग्यदङ्गं हि संघर्षादन्यथापि वा
sāsthi tatpiccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam
vigatatvagyadaṅgaṃ hi saṃgharṣādanyathāpi vā
- 23
उषास्रावान्वितं तत्तु घृष्टमित्युपदिश्यते
छिन्ने भिन्ने तथा विद्धे क्षते वासृगतिस्रवेत्
uṣāsrāvānvitaṃ tattu ghṛṣṭamityupadiśyate
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vāsṛgatisravet
- 24
रक्तक्षयाद्रुजस्तत्र करोति पवनो भृशम्
स्नेहपानं हितं तत्र तत्सेको विहितस्तथा
raktakṣayādrujastatra karoti pavano bhṛśam
snehapānaṃ hitaṃ tatra tatseko vihitastathā
- 25
वेशवारैः सकृशरैः सुस्निग्धैश्चोपनाहनम्
धान्यस्वेदांश्च कुर्वीत स्निग्धान्यालेपनानि च
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaiścopanāhanam
dhānyasvedāṃśca kurvīta snigdhānyālepanāni ca
- 26
वातघ्नौषधसिद्धैश्च स्नेहैर्बस्तिर्विधीयते
पिच्चिते च विघृष्टे च नातिस्रवति शोणितम्
vātaghnauṣadhasiddhaiśca snehairbastirvidhīyate
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitam
- 27
अगच्छति भृशं तस्मिन्दाहः पाकश्च जायते
तत्रोष्मणो निग्रहार्थं तथा दाहप्रपाकयोः
agacchati bhṛśaṃ tasmindāhaḥ pākaśca jāyate
tatroṣmaṇo nigrahārthaṃ tathā dāhaprapākayoḥ
- 28
शीतमालेपनं कार्यं परिषेकश्च शीतलः
षट्स्वेतेषु यथोक्तेषु छिन्नादिषु समासतः
śītamālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaśca śītalaḥ
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ
- 29
ज्ञेयं समर्पितं सर्वं सद्योव्रणचिकित्सितम्
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि छिन्नानां तु चिकित्सितम्
jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi chinnānāṃ tu cikitsitam
- 30
ये व्रणा विवृताः केचिच्छिरःपार्श्वावलम्बिनः
तान्सीव्येद्विधिनोक्तेन बध्नीयाद्गाढम् एव च
ye vraṇā vivṛtāḥ kecicchiraḥpārśvāvalambinaḥ
tānsīvyedvidhinoktena badhnīyādgāḍham eva ca

