51 shlokas
- 1
अथातो नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto netrabastivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
अथ नेत्रे विचलिते तथा चैव विवर्तिते
गुदे क्षतं रुजा वा स्यात्तत्र सद्यःक्षतक्रियाः
atha netre vicalite tathā caiva vivartite
gude kṣataṃ rujā vā syāttatra sadyaḥkṣatakriyāḥ
- 4
अत्युत्क्षिप्ते ऽवसन्ने च नेत्रे पायौ भवेद्रुजा
विधिरत्रापि पित्तघ्नः कार्यः स्नेहैश्च सेचनम्
atyutkṣipte 'vasanne ca netre pāyau bhavedrujā
vidhiratrāpi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiśca secanam
- 5
तिर्यक्प्रणिहिते नेत्रे तथा पार्श्वावपीडिते
मुखस्यावरणाद्बस्तिर्न सम्यक्प्रतिपद्यते
ऋजु नेत्रं विधेयं स्यात्तत्र सम्यग्विजानता
tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapīḍite
mukhasyāvaraṇādbastirna samyakpratipadyate
ṛju netraṃ vidheyaṃ syāttatra samyagvijānatā
- 6
अतिस्थूले कर्कशे च नेत्रे ऽस्त्रिमति घर्षणात्
गुदे भवेत्क्षतं रुक्च साधनं तस्य पूर्ववत्
atisthūle karkaśe ca netre 'strimati gharṣaṇāt
gude bhavetkṣataṃ rukca sādhanaṃ tasya pūrvavat
- 7
आसन्नकर्णिके नेत्रे भिन्ने ऽणौ वाप्यपार्थकः
अवसेको भवेद्बस्तेस्तस्माद्दोषान्विवर्जयेत्
āsannakarṇike netre bhinne 'ṇau vāpyapārthakaḥ
avaseko bhavedbastestasmāddoṣānvivarjayet
- 8
प्रकृष्टकर्णिके रक्तं गुदमर्मप्रपीडनात्
क्षरत्यत्रापि पित्तघ्नो विधिर्बस्तिश्च पिच्छिलः
prakṛṣṭakarṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt
kṣaratyatrāpi pittaghno vidhirbastiśca picchilaḥ
- 9
ह्रस्वे त्वणुस्रोतसि च क्लेशो बस्तिश्च पूर्ववत्
प्रत्यागच्छंस्ततः कुर्याद्रोगान्बस्तिविघातजान्
hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiśca pūrvavat
pratyāgacchaṃstataḥ kuryādrogānbastivighātajān
- 10
दीर्घे महास्रोतसि च ज्ञेयमत्यवपीडवत्
प्रस्तीर्णे बहले चापि बस्तौ दुर्बद्धदोषवत्
dīrghe mahāsrotasi ca jñeyamatyavapīḍavat
prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat
- 11
बस्तावल्पे ऽल्पता वापि द्रव्यस्याल्पा गुणा मताः
दुर्बद्धे चाणुभिन्ने च विज्ञेयं भिन्ननेत्रवत्
bastāvalpe 'lpatā vāpi dravyasyālpā guṇā matāḥ
durbaddhe cāṇubhinne ca vijñeyaṃ bhinnanetravat
- 12
अतिप्रपीडितो बस्तिः प्रयात्यामाशयं ततः
वातेरितो नासिकाभ्यां मुखतो वा प्रपद्यते
atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ tataḥ
vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate
- 13
तत्र तूर्णं गलापीडं कुर्याच्चाप्यवधूननम्
शिरःकायविरेकौ च तीक्ष्णौ सेकांश्च शीतलान्
tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ kuryāccāpyavadhūnanam
śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān
- 14
शनैः प्रपीडितो बस्तिः पक्वाधानं च गच्छति
न च सम्पादयत्यर्थं तस्माद्युक्तं प्रपीडयेत्
śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ ca gacchati
na ca sampādayatyarthaṃ tasmādyuktaṃ prapīḍayet
- 15
भूयो भूयो ऽवपीडेन वायुरन्तः प्रपीड्यते
तेनाध्मानं रुजश्चोग्रा यथास्वं तत्र बस्तयः
bhūyo bhūyo 'vapīḍena vāyurantaḥ prapīḍyate
tenādhmānaṃ rujaścogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ
- 16
कालातिक्रमणात्क्लेशो व्याधिश्चाभिप्रवर्धते
तत्र व्याधिबलघ्नं तु भूयो बस्तिं निधापयेत्
kālātikramaṇātkleśo vyādhiścābhipravardhate
tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet
- 17
गुदोपदेहशोफौ तु स्नेहो ऽपक्वः करोति हि
तत्र संशोधनो बस्तिर्हितं चापि विरेचनम्
gudopadehaśophau tu sneho 'pakvaḥ karoti hi
tatra saṃśodhano bastirhitaṃ cāpi virecanam
- 18
हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ मतौ
अतिमात्रौ तथानाहक्लमातीसारकारकौ
hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau matau
atimātrau tathānāhaklamātīsārakārakau
- 19
मूर्च्छां दाहमतीसारं पित्तं चात्युष्णतीक्ष्णकौ
मृदुशीतावुभौ वातविबन्धाध्मानकारकौ
mūrcchāṃ dāhamatīsāraṃ pittaṃ cātyuṣṇatīkṣṇakau
mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau
- 20
तत्र हीनादिषु हितः प्रत्यनीकः क्रियाविधिः
गुदबस्त्युपदेहं तु कुर्यात्सान्द्रो निरूहणः
tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ
gudabastyupadehaṃ tu kuryātsāndro nirūhaṇaḥ
- 21
प्रवाहिकां वा जनयेत्तनुर् अल्पगुणावहः
तत्र सान्द्रे तनुं बस्तिं तनौ सान्द्रं च दापयेत्
pravāhikāṃ vā janayettanur alpaguṇāvahaḥ
tatra sāndre tanuṃ bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet
- 22
स्निग्धो ऽतिजाड्यकृद्रूक्षः स्तम्भाध्मानकृदुच्यते
बस्तिं रूक्षम् अतिस्निग्धे स्निग्धं रूक्षे च दापयेत्
snigdho 'tijāḍyakṛdrūkṣaḥ stambhādhmānakṛducyate
bastiṃ rūkṣam atisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet
- 23
अतिपीडितवद्दोषान्विद्धि चाप्यवशीर्षके
उच्छीर्षके समुन्नाहं बस्तिः कुर्याच्च मेहनम्
atipīḍitavaddoṣānviddhi cāpyavaśīrṣake
ucchīrṣake samunnāhaṃ bastiḥ kuryācca mehanam
- 24
तत्रोत्तरो हितो बस्तिः सुस्विन्नस्य सुखावहः
न्युब्जस्य बस्तिर्नाप्नोति पक्वाधानं विमार्गगः
tatrottaro hito bastiḥ susvinnasya sukhāvahaḥ
nyubjasya bastirnāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ
- 25
हृद्गुदं बाधते चात्र वायुः कोष्ठमथापि च
उत्तानस्यावृते मार्गे बस्तिर्नान्तः प्रपद्यते
hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ koṣṭhamathāpi ca
uttānasyāvṛte mārge bastirnāntaḥ prapadyate
- 26
नेत्रसंवेजनभ्रान्तो वायुश्चान्तः प्रकुप्यति
देहे संकुचिते दत्तः सक्थ्नोर् अप्युभयोस्तथा
netrasaṃvejanabhrānto vāyuścāntaḥ prakupyati
dehe saṃkucite dattaḥ sakthnor apyubhayostathā
- 27
न सम्यगनिलाविष्टो बस्तिः प्रत्येति देहिनः
स्थितस्य बस्तिर्दत्तस्तु क्षिप्रमायात्यवाङ्मुखः
na samyaganilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ
sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ
- 28
न चाशयं तर्पयति तस्मान्नार्थकरो हि सः
नाप्नोति बस्तिर्दत्तस्तु कृत्स्नं पक्वाशयं पुनः
na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro hi saḥ
nāpnoti bastirdattastu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ
- 29
दक्षिणाश्रितपार्श्वस्य वामपार्श्वानुगो यतः
न्युब्जादीनां प्रदानं च बस्तेर्नैव प्रशस्यते
dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo yataḥ
nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca basternaiva praśasyate
- 30
पश्चादनिलकोपो ऽत्र यथास्वं तत्र कारयेत्
व्यापदः स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यन्ते तच्चिकित्सिते
paścādanilakopo 'tra yathāsvaṃ tatra kārayet
vyāpadaḥ snehabastestu vakṣyante taccikitsite

