33 shlokas
- 1
अथातो नेत्रबस्तिप्रमाणप्रविभागचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
तत्र स्नेहादीनां कर्मणां बस्तिकर्म प्रधानतममाहुराचार्याः
कस्मात् अनेककर्मकरत्वाद्बस्तेः इह खलु बस्तिर्नानाविधद्रव्यसंयोगाद्दोषाणां संशोधनसंशमनसंग्रहणानि करोति क्षीणशुक्रं वाजीकरोति कृशं बृंहयति स्थूलं कर्शयति चक्षुः प्रीणयति वलीपलितमपहन्ति वयः स्थापयति
tatra snehādīnāṃ karmaṇāṃ bastikarma pradhānatamamāhurācāryāḥ
kasmāt anekakarmakaratvādbasteḥ iha khalu bastirnānāvidhadravyasaṃyogāddoṣāṇāṃ saṃśodhanasaṃśamanasaṃgrahaṇāni karoti kṣīṇaśukraṃ vājīkaroti kṛśaṃ bṛṃhayati sthūlaṃ karśayati cakṣuḥ prīṇayati valīpalitamapahanti vayaḥ sthāpayati
- 4
शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः
कुरुते परिवृद्धिं च बस्तिः सम्यगुपासितः
śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ
kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ
- 5
तथा ज्वरातीसारतिमिरप्रतिश्यायशिरोरोगाधिमन्थार्दिताक्षेपकपक्षाघातैकाङ्गसर्वाङ्गरोगाध्मानोदरयोनिशूलशर्कराशूलवृद्ध्युपदंशानाहमूत्रकृच्छ्रगुल्मवातशोणितवातमूत्रपुरीषोदावर्तशुक्रार्तवस्तन्यनाशहृद्धनुमन्याग्रहशर्कराश्मरीमूढगर्भप्रभृतिषु चात्यर्थम् उपयुज्यते
tathā jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārditākṣepakapakṣāghātaikāṅgasarvāṅgarogādhmānodarayoniśūlaśarkarāśūlavṛddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣodāvartaśukrārtavastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarāśmarīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu cātyartham upayujyate
- 6
भवति चात्र
बस्तिर्वाते च पित्ते च कफे रक्ते च शस्यते
संसर्गे सन्निपाते च बस्तिरेव हितः सदा
bhavati cātra
bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate
saṃsarge sannipāte ca bastireva hitaḥ sadā
- 7
तत्र सांवत्सरिकाष्टद्विरष्टवर्षाणां षडष्टदशाङ्गुलप्रमाणानि कनिष्ठिकानामिकामध्यमाङ्गुलिपरिणाहान्यग्रे ऽध्यर्धाङ्गुलद्व्यङ्गुलार्धतृतीयाङ्गुलसंनिविष्टकर्णिकानि कङ्कश्येनबर्हिणपक्षनाडीतुल्यप्रवेशानि मुद्गमाषकलायमात्रस्रोतांसि विदध्यान्नेत्राणि
तेषु चास्थापनद्रव्यप्रमाणमातुरहस्तसंमितेन प्रसृतेन संमितौ प्रसृतौ द्वौ चत्वारो ऽष्टौ च विधेयाः
tatra sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhānyagre 'dhyardhāṅguladvyaṅgulārdhatṛtīyāṅgulasaṃniviṣṭakarṇikāni kaṅkaśyenabarhiṇapakṣanāḍītulyapraveśāni mudgamāṣakalāyamātrasrotāṃsi vidadhyānnetrāṇi
teṣu cāsthāpanadravyapramāṇamāturahastasaṃmitena prasṛtena saṃmitau prasṛtau dvau catvāro 'ṣṭau ca vidheyāḥ
- 8
वर्षान्तरेषु नेत्राणां बस्तिमानस्य चैव हि
वयोबलशरीराणि समीक्ष्योत्कर्षयेद्विधिम्
varṣāntareṣu netrāṇāṃ bastimānasya caiva hi
vayobalaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayedvidhim
- 9
पञ्चविंशतेरूर्ध्वं द्वादशाङ्गुलं मूले ऽङ्गुष्ठोदरपरीणाहम् अग्रे कनिष्ठिकोदरपरीणाहम् अग्रे त्र्यङ्गुलसंनिविष्टकर्णिकं गृध्रपक्षनाडींतुल्यप्रवेशं कोलास्थिमात्रछिद्रं क्लिन्नकलायमात्रछिद्रम् इत्येके सर्वाणि मूले बस्तिनिबन्धनार्थं द्विकर्णिकानि
आस्थापनद्रव्यप्रमाणं तु विहितं द्वादशप्रसृताः
सप्ततेस्तूर्ध्वं नेत्रप्रमाणम् एतदेव द्रव्यप्रमाणं तु द्विरष्टवर्षवत्
pañcaviṃśaterūrdhvaṃ dvādaśāṅgulaṃ mūle 'ṅguṣṭhodaraparīṇāham agre kaniṣṭhikodaraparīṇāham agre tryaṅgulasaṃniviṣṭakarṇikaṃ gṛdhrapakṣanāḍīṃtulyapraveśaṃ kolāsthimātrachidraṃ klinnakalāyamātrachidram ityeke sarvāṇi mūle bastinibandhanārthaṃ dvikarṇikāni
āsthāpanadravyapramāṇaṃ tu vihitaṃ dvādaśaprasṛtāḥ
saptatestūrdhvaṃ netrapramāṇam etadeva dravyapramāṇaṃ tu dviraṣṭavarṣavat
- 10
मृदुर्बस्तिः प्रयोक्तव्यो विशेषाद्बालवृद्धयोः
तयोस्तीक्ष्णः प्रयुक्तस्तु बस्तिर्हिंस्याद्बलायुषी
mṛdurbastiḥ prayoktavyo viśeṣādbālavṛddhayoḥ
tayostīkṣṇaḥ prayuktastu bastirhiṃsyādbalāyuṣī
- 11
व्रणनेत्रम् अष्टाङ्गुलं मुद्गवाहिस्रोतो व्रणमवेक्ष्य यथास्वं स्नेहकषाये विदधीत
vraṇanetram aṣṭāṅgulaṃ mudgavāhisroto vraṇamavekṣya yathāsvaṃ snehakaṣāye vidadhīta
- 12
तत्र नेत्राणि सुवर्णरजतताम्रायोरीतिदन्तशृङ्गमणितरुसारमयानि श्लक्ष्णानि दृढानि गोपुच्छाकृतीन्यृजूनि गुटिकामुखानि च
tatra netrāṇi suvarṇarajatatāmrāyorītidantaśṛṅgamaṇitarusāramayāni ślakṣṇāni dṛḍhāni gopucchākṛtīnyṛjūni guṭikāmukhāni ca
- 13
बस्तयश्च बन्ध्या मृदवो नातिबहला दृढाः प्रमाणवन्तो गोमहिषवराहाजोरभ्राणाम्
bastayaśca bandhyā mṛdavo nātibahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto gomahiṣavarāhājorabhrāṇām
- 14
नेत्रालाभे हिता नाडी नलवंशास्थिसंभवा
बस्त्यलाभे हितं चर्म सूक्ष्मं वा तान्तवं घनम्
netrālābhe hitā nāḍī nalavaṃśāsthisaṃbhavā
bastyalābhe hitaṃ carma sūkṣmaṃ vā tāntavaṃ ghanam
- 15
बस्तिं निरुपदिग्धं तु शुद्धं सुपरिमार्जितम्
मृद्वनुद्धतहीनं च मुहुः स्नेहविमर्दितम्
bastiṃ nirupadigdhaṃ tu śuddhaṃ suparimārjitam
mṛdvanuddhatahīnaṃ ca muhuḥ snehavimarditam
- 16
नेत्रमूले प्रतिष्ठाप्य न्युब्जं तु विवृताननम्
बद्ध्वा लोहेन तप्तेन चर्मस्रोतसि निर्दहेत्
netramūle pratiṣṭhāpya nyubjaṃ tu vivṛtānanam
baddhvā lohena taptena carmasrotasi nirdahet
- 17
परिवर्त्य ततो बस्तिं बद्ध्वा गुप्तं निधापयेत्
आस्थापनं च तैलं च यथावत्तेन दापयेत्
parivartya tato bastiṃ baddhvā guptaṃ nidhāpayet
āsthāpanaṃ ca tailaṃ ca yathāvattena dāpayet
- 18
तत्र द्विविधो बस्तिः नैरूहिकः स्नैहिकश्च
आस्थापनं निरूह इत्यनर्थान्तरं तस्य विकल्पो माधुतैलिकस्तस्य पर्यायशब्दो यापनो युक्तरथौ सिद्धबस्तिर् इति
स दोषनिर्हरणाच्छरीरनीरोहणाद्वा निरूहो वयःस्थापनादायुःस्थापनाद्वा आस्थापनम्
माधुतैलिकविधानं च निरूहोपक्रमचिकित्सिते वक्ष्यामः
यथाप्रमाणगुणविहितः स्नेहबस्तिविकल्पो ऽनुवासनः पादावकृष्टः
अनुवसन्न् अपि न दुष्यत्यनुदिवसं वा दीयत इत्यनुवासनः
तस्यापि विकल्पो ऽर्धार्धमात्रावकृष्टो ऽपरिहार्यो मात्राबस्तिर् इति
tatra dvividho bastiḥ nairūhikaḥ snaihikaśca
āsthāpanaṃ nirūha ityanarthāntaraṃ tasya vikalpo mādhutailikastasya paryāyaśabdo yāpano yuktarathau siddhabastir iti
sa doṣanirharaṇāccharīranīrohaṇādvā nirūho vayaḥsthāpanādāyuḥsthāpanādvā āsthāpanam
mādhutailikavidhānaṃ ca nirūhopakramacikitsite vakṣyāmaḥ
yathāpramāṇaguṇavihitaḥ snehabastivikalpo 'nuvāsanaḥ pādāvakṛṣṭaḥ
anuvasann api na duṣyatyanudivasaṃ vā dīyata ityanuvāsanaḥ
tasyāpi vikalpo 'rdhārdhamātrāvakṛṣṭo 'parihāryo mātrābastir iti
- 19
निरूहः शोधनो लेखी स्नैहिको बृंहणो मतः
निरूहशोधितान्मार्गान्सम्यक्स्नेहो ऽनुगच्छति
अपेतसर्वदोषासु नाडीष्विव वहज्जलम्
nirūhaḥ śodhano lekhī snaihiko bṛṃhaṇo mataḥ
nirūhaśodhitānmārgānsamyaksneho 'nugacchati
apetasarvadoṣāsu nāḍīṣviva vahajjalam
- 20
सर्वदोषहरश्चासौ शरीरस्य च जीवनः
तस्माद्विशुद्धदेहस्य स्नेहबस्तिर्विधीयते
sarvadoṣaharaścāsau śarīrasya ca jīvanaḥ
tasmādviśuddhadehasya snehabastirvidhīyate
- 21
तत्रोन्मादभयशोकपिपासारोचकाजीर्णार्शःपाण्डुरोगभ्रममदमूर्च्छाच्छर्दिकुष्ठमेहोदरस्थौल्यश्वासकासकण्ठशोषशोफोपसृष्टक्षतक्षीणचतुस्त्रिमासगर्भिणीदुर्बलाग्न्यसहा बालवृद्धौ च वातरोगादृते क्षीणा नानुवास्या नास्थापयितव्याः
tatronmādabhayaśokapipāsārocakājīrṇārśaḥpāṇḍurogabhramamadamūrcchācchardikuṣṭhamehodarasthaulyaśvāsakāsakaṇṭhaśoṣaśophopasṛṣṭakṣatakṣīṇacatustrimāsagarbhiṇīdurbalāgnyasahā bālavṛddhau ca vātarogādṛte kṣīṇā nānuvāsyā nāsthāpayitavyāḥ
- 22
उदरी च प्रमेही च कुष्ठी स्थूलश्च मानवः
अवश्यं स्थापनीयास्ते नानुवास्याः कथंचन
udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ
avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāḥ kathaṃcana
- 23
असाध्यता विकाराणां स्यादेषामनुवासनात्
असाध्यत्वे ऽपि भूयिष्ठं गात्राणां सदनं भवेत्
asādhyatā vikārāṇāṃ syādeṣāmanuvāsanāt
asādhyatve 'pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇāṃ sadanaṃ bhavet
- 24
पक्वाशये तथा श्रोण्यां नाभ्यधस्ताच्च सर्वतः
सम्यक्प्रणिहितो बस्तिः स्थानेष्वेतेषु तिष्ठति
pakvāśaye tathā śroṇyāṃ nābhyadhastācca sarvataḥ
samyakpraṇihito bastiḥ sthāneṣveteṣu tiṣṭhati
- 25
पक्वाशयाद्बस्तिवीर्यं खैर्देहमनुसर्पति
वृक्षमूले निषिक्तानाम् अपां वीर्यम् इव द्रुमम्
pakvāśayādbastivīryaṃ khairdehamanusarpati
vṛkṣamūle niṣiktānām apāṃ vīryam iva drumam
- 26
स चापि सहसा बस्तिः केवलः समलो ऽपि वा
प्रत्येति वीर्यं त्वनिलैर् अपानाद्यैर्विनीयते
sa cāpi sahasā bastiḥ kevalaḥ samalo 'pi vā
pratyeti vīryaṃ tvanilair apānādyairvinīyate
- 27
वीर्येण बस्तिरादत्ते दोषान् आ पादमस्तकात्
पक्वाशयस्थो ऽम्बरगो भूमेरर्को रसानिव
vīryeṇa bastirādatte doṣān ā pādamastakāt
pakvāśayastho 'mbarago bhūmerarko rasāniva
- 28
स कटीपृष्ठकोष्ठस्थान्वीर्येणालोड्य संचयान्
उत्खातमूलान्हरति दोषाणां साधुयोजितः
sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthānvīryeṇāloḍya saṃcayān
utkhātamūlānharati doṣāṇāṃ sādhuyojitaḥ
- 29
दोषत्रयस्य यस्माच्च प्रकोपे वायुरीश्वरः
तस्मात्तस्यातिवृद्धस्य शरीरमभिनिघ्नतः
doṣatrayasya yasmācca prakope vāyurīśvaraḥ
tasmāttasyātivṛddhasya śarīramabhinighnataḥ
- 30
वायोर्विषहते वेगं नान्या बस्तेरृते क्रिया
पवनाविद्धतोयस्य वेला वेगमिवोदधेः
vāyorviṣahate vegaṃ nānyā basterṛte kriyā
pavanāviddhatoyasya velā vegamivodadheḥ

