81 shlokas
- 1
अथातो मुखरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto mukharogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
चतुर्विधेन स्नेहेन मधूच्छिष्टयुतेन च
वातजे ऽभ्यञ्जनं कुर्यान्नाडीस्वेदं च बुद्धिमान्
caturvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena ca
vātaje 'bhyañjanaṃ kuryānnāḍīsvedaṃ ca buddhimān
- 4
विदध्यादोष्ठकोपे तु साल्वणं चोपनाहने
मस्तिष्के चैव नस्ये च तैलं वातहरं हितम्
vidadhyādoṣṭhakope tu sālvaṇaṃ copanāhane
mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharaṃ hitam
- 5
श्रीवेष्टकं सर्जरसं सुरदारु सगुग्गुलु
यष्टीमधुकचूर्णं तु विदध्यात्प्रतिसारणम्
śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ suradāru saguggulu
yaṣṭīmadhukacūrṇaṃ tu vidadhyātpratisāraṇam
- 6
पित्तरक्ताभिघातोत्थं जलौकोभिर् उपाचरेत्
पित्तविद्रधिवच्चापि क्रियां कुर्याद् अशेषतः
pittaraktābhighātotthaṃ jalaukobhir upācaret
pittavidradhivaccāpi kriyāṃ kuryād aśeṣataḥ
- 7
शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवल एव च
हृते रक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके
śirovirecanaṃ dhūmaḥ svedaḥ kavala eva ca
hṛte rakte prayoktavyamoṣṭhakope kaphātmake
- 8
त्र्यूषणं स्वर्जिकाक्षारो यवक्षारो विडं तथा
क्षौद्रयुक्तं विधातव्यमेतच्च प्रतिसारणम्
tryūṣaṇaṃ svarjikākṣāro yavakṣāro viḍaṃ tathā
kṣaudrayuktaṃ vidhātavyametacca pratisāraṇam
- 9
मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते ज्वलनो हितः
प्रियङ्गुत्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम्
medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ
priyaṅgutriphalālodhraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇam
- 10
एतदोष्ठप्रकोपानां साध्यानां कर्म कीर्तितम्
दन्तमूलगतानां तु रोगाणां कर्म वक्ष्यते
etadoṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam
dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ karma vakṣyate
- 11
शीतादे हृतरक्ते तु तोये नागरसर्षपान्
निष्क्वाथ्य त्रिफलां मुस्तं गण्डूषः सरसाञ्जनः
śītāde hṛtarakte tu toye nāgarasarṣapān
niṣkvāthya triphalāṃ mustaṃ gaṇḍūṣaḥ sarasāñjanaḥ
- 12
प्रियङ्गवश्च मुस्तं च त्रिफला च प्रलेपनम्
नस्यं च त्रिफलासिद्धं मधुकोत्पलपद्मकैः
priyaṅgavaśca mustaṃ ca triphalā ca pralepanam
nasyaṃ ca triphalāsiddhaṃ madhukotpalapadmakaiḥ
- 13
दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम्
सपञ्चलवणः क्षारः सक्षौद्रः प्रतिसारणम्
dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇam
sapañcalavaṇaḥ kṣāraḥ sakṣaudraḥ pratisāraṇam
- 14
हितः शिरोविरेकश्च नस्यं स्निग्धं च भोजनम्
विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणांस्तु प्रतिसारयेत्
hitaḥ śirovirekaśca nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam
visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃstu pratisārayet
- 15
रोध्रपत्तङ्गयष्ट्याह्वलाक्षाचूर्णैर्मधूत्तरैः
गण्डूषे क्षीरिणो योज्याः सक्षौद्रघृतशर्कराः
rodhrapattaṅgayaṣṭyāhvalākṣācūrṇairmadhūttaraiḥ
gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ
- 16
काकोल्यादौ दशक्षीरसिद्धं सर्पिश्च नस्यतः
शौषिरे हृतरक्ते तु रोध्रमुस्तरसाञ्जनैः
kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiśca nasyataḥ
śauṣire hṛtarakte tu rodhramustarasāñjanaiḥ
- 17
सक्षौद्रैः शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः
सारिवोत्पलयष्ट्याह्वसावरागुरुचन्दनैः
sakṣaudraiḥ śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo hitāḥ
sārivotpalayaṣṭyāhvasāvarāgurucandanaiḥ
- 18
क्षीरे दशगुणे सिद्धं सर्पिर्नस्ये च पूजितम्
क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः
kṣīre daśaguṇe siddhaṃ sarpirnasye ca pūjitam
kriyāṃ paridare kuryācchītādoktāṃ vicakṣaṇaḥ
- 19
संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्चोपकुशे तथा
काकोदुम्बरिकागोजीपत्रैर्विस्रावयेदसृक्
saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakuśe tathā
kākodumbarikāgojīpatrairvisrāvayedasṛk
- 20
क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैः सव्योषैः प्रतिसारयेत्
पिप्पलीः सर्षपाञ्श्वेतान्नागरं नैचुलं फलम्
kṣaudrayuktaiśca lavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet
pippalīḥ sarṣapāñśvetānnāgaraṃ naiculaṃ phalam
- 21
सुखोदकेन संसृज्य कवलं चापि धारयेत्
घृतं मधुरकैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः
sukhodakena saṃsṛjya kavalaṃ cāpi dhārayet
ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ
- 22
शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत्
ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः
śastreṇa dantavaidarbhe dantamūlāni śodhayet
tataḥ kṣāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāśca śītalāḥ
- 23
उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततो ऽग्निमवचारयेत्
कृमिदन्तकवच्चापि विधिः कार्यो विजानता
uddhṛtyādhikadantaṃ tu tato 'gnimavacārayet
kṛmidantakavaccāpi vidhiḥ kāryo vijānatā
- 24
छित्त्वाधिमांसं सक्षौद्रैर् एभिश्चूर्णैर् उपाचरेत्
वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायावशूकजैः
chittvādhimāṃsaṃ sakṣaudrair ebhiścūrṇair upācaret
vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ
- 25
क्षौद्रद्वितीयाः पिप्पल्यः कवलश्चात्र कीर्तितः
पटोलत्रिफलानिम्बकषायश्चात्र धावने
हितः शिरोविरेकश्च धूमो वैरेचनश्च यः
kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavalaścātra kīrtitaḥ
paṭolatriphalānimbakaṣāyaścātra dhāvane
hitaḥ śirovirekaśca dhūmo vairecanaśca yaḥ
- 26
सामान्यं कर्म नाडीनां विशेषं चात्र मे शृणु
नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत्
sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śṛṇu
nāḍīvraṇaharaṃ karma dantanāḍīṣu kārayet
- 27
यं दन्तमभिजायेत नाडी तं दन्तमुद्धरेत्
छित्त्वा मांसानि शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत्
yaṃ dantamabhijāyeta nāḍī taṃ dantamuddharet
chittvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet
- 28
शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा
भिनत्त्युपेक्षिते दन्ते हनुकास्थि गतिर्ध्रुवम्
śodhayitvā daheccāpi kṣāreṇa jvalanena vā
bhinattyupekṣite dante hanukāsthi gatirdhruvam
- 29
समूलं दशनं तस्माद् उद्धरेद्भग्नमस्थिरम्
उद्धृते तूत्तरे दन्ते समूले स्थिरबन्धने
samūlaṃ daśanaṃ tasmād uddharedbhagnamasthiram
uddhṛte tūttare dante samūle sthirabandhane
- 30
रक्तातियोगात्पूर्वोक्ता रोगा घोरा भवन्ति हि
काणः संजायते जन्तुरर्दितं चास्य जायते
raktātiyogātpūrvoktā rogā ghorā bhavanti hi
kāṇaḥ saṃjāyate janturarditaṃ cāsya jāyate

