16 shlokas
- 1
अथातो महाकुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto mahākuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
कुष्ठेषु मेहेषु कफामयेषु सर्वाङ्गशोफेषु च दारुणेषु
कृशत्वमिच्छत्सु च मेदुरेषु योगानिमानग्र्यमतिर्विदध्यात्
kuṣṭheṣu meheṣu kaphāmayeṣu sarvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu
kṛśatvamicchatsu ca medureṣu yogānimānagryamatirvidadhyāt
- 4
क्षुण्णान्यवान्निष्पूतान्रात्रौ गोमूत्रपर्युषितान्महति किलिञ्जे शोषयेत् एवं सप्तरात्रं भावयेच्छोषयेच्च ततस्तान्कपालभृष्टान्शक्तून्कारयित्वा प्रातः प्रातरेव कुष्ठिनं प्रमेहिणं वा सालसारादिकषायेण कण्टकिवृक्षकषायेण वा पाययेद्भल्लातकप्रपुन्नाडावल्गुजार्कचित्रकविडङ्गमुस्तचूर्णचतुर्भागयुक्तान् एवम् एव सालसारादिकषायपरिपीतानाम् आरग्वधादिकषायपरिपीतानां वा गवाश्वाशकृद्भूतानां वा यवानां शक्तून्कारयित्वा भल्लातकादीनां चूर्णान्यावाप्य खदिराशननिम्बराजवृक्षरोहीतकगुडूचीनामन्यतमस्य कषायेण शर्करामधुमधुरेण द्राक्षायुक्तेन दाडिमामलकवेतसाम्लेन सैन्धवलवणान्वितेन पाययेत् एष सर्वमन्थकल्पः
kṣuṇṇānyavānniṣpūtānrātrau gomūtraparyuṣitānmahati kiliñje śoṣayet evaṃ saptarātraṃ bhāvayecchoṣayecca tatastānkapālabhṛṣṭānśaktūnkārayitvā prātaḥ prātareva kuṣṭhinaṃ pramehiṇaṃ vā sālasārādikaṣāyeṇa kaṇṭakivṛkṣakaṣāyeṇa vā pāyayedbhallātakaprapunnāḍāvalgujārkacitrakaviḍaṅgamustacūrṇacaturbhāgayuktān evam eva sālasārādikaṣāyaparipītānām āragvadhādikaṣāyaparipītānāṃ vā gavāśvāśakṛdbhūtānāṃ vā yavānāṃ śaktūnkārayitvā bhallātakādīnāṃ cūrṇānyāvāpya khadirāśananimbarājavṛkṣarohītakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa śarkarāmadhumadhureṇa drākṣāyuktena dāḍimāmalakavetasāmlena saindhavalavaṇānvitena pāyayet eṣa sarvamanthakalpaḥ
- 5
यावकांश्च भक्ष्यान्धानोलुम्बककुल्माषापूपपूर्णकोशोत्कारिकाशष्कुलिकाकुणावीप्रभृतीन्सेवेत यवविधानेन गोधूमवेणुयवानुपयुञ्जीत
yāvakāṃśca bhakṣyāndhānolumbakakulmāṣāpūpapūrṇakośotkārikāśaṣkulikākuṇāvīprabhṛtīnseveta yavavidhānena godhūmaveṇuyavānupayuñjīta
- 6
अरिष्टानतो वक्ष्यामः पूतीकचव्यचित्रकसुरदारुसारिवादन्तीत्रिवृत्त्रिकटुकानां प्रत्येकं षट्पलिका भागा बदरकुडवस्त्रिफलाकुडव इत्येतेषां चूर्णानि ततः पिप्पलीमधुघृतैर् अन्तःप्रलिप्ते घृतभाजने प्राक्कृतसंस्कारे सप्तोदककुडवान् अयोरजोऽर्धकुडवम् अर्धतुलां च गुडस्याभिहितानि चूर्णान्यावाप्य स्वनुगुप्तं कृत्वा यवपल्ले सप्तरात्रं वासयेत्ततो यथाबलम् उपयुञ्जीत एषो ऽरिष्टः कुष्ठमेहमेदःपाण्डुरोगश्वयथून् अपहन्ति
एवं सालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ चारिष्टान्कुर्वीत
ariṣṭānato vakṣyāmaḥ pūtīkacavyacitrakasuradārusārivādantītrivṛttrikaṭukānāṃ pratyekaṃ ṣaṭpalikā bhāgā badarakuḍavastriphalākuḍava ityeteṣāṃ cūrṇāni tataḥ pippalīmadhughṛtair antaḥpralipte ghṛtabhājane prākkṛtasaṃskāre saptodakakuḍavān ayorajo'rdhakuḍavam ardhatulāṃ ca guḍasyābhihitāni cūrṇānyāvāpya svanuguptaṃ kṛtvā yavapalle saptarātraṃ vāsayettato yathābalam upayuñjīta eṣo 'riṣṭaḥ kuṣṭhamehamedaḥpāṇḍurogaśvayathūn apahanti
evaṃ sālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau cāriṣṭānkurvīta
- 7
आसवानतो वक्ष्यामः पलाशभस्मपरिस्रुतस्योष्णोदकस्य शीतीभूतस्य त्रयो भागा द्वौ फाणितस्यैकध्यम् अरिष्टकल्पेन विदध्यात् एवं तिलादीनां क्षारेषु सालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ मूत्रेषु चासवान्विदध्यात्
āsavānato vakṣyāmaḥ palāśabhasmaparisrutasyoṣṇodakasya śītībhūtasya trayo bhāgā dvau phāṇitasyaikadhyam ariṣṭakalpena vidadhyāt evaṃ tilādīnāṃ kṣāreṣu sālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau mūtreṣu cāsavānvidadhyāt
- 8
अथ सुरा वक्ष्यामः शिंशपाखदिरयोः सारम् आदायोत्पाट्य चोत्तमारणीब्राह्मीकोशवतीस्तत्सर्वम् एकतः कषायकल्पेन विपाच्योदकमाददीत मण्डोदकार्थं किण्वपिष्टमभिषुणुयाच्च यथोक्तम्
एवं सुराः सालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ च विदध्यात्
atha surā vakṣyāmaḥ śiṃśapākhadirayoḥ sāram ādāyotpāṭya cottamāraṇībrāhmīkośavatīstatsarvam ekataḥ kaṣāyakalpena vipācyodakamādadīta maṇḍodakārthaṃ kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyācca yathoktam
evaṃ surāḥ sālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt
- 9
अतोऽवलेहान्वक्ष्यामः खदिरासननिम्बराजवृक्षसालसारक्वाथे तत्सारपिण्डाञ्छ्लक्ष्णपिष्टान्प्रक्षिप्य विपचेत्ततो नातिद्रवं नातिसान्द्रमवतार्य तस्य पाणितलं पूर्णम् अप्रातराशो मधुमिश्रं लिह्यात् एवं सालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ च लेहान्कारयेत्
ato'valehānvakṣyāmaḥ khadirāsananimbarājavṛkṣasālasārakvāthe tatsārapiṇḍāñchlakṣṇapiṣṭānprakṣipya vipacettato nātidravaṃ nātisāndramavatārya tasya pāṇitalaṃ pūrṇam aprātarāśo madhumiśraṃ lihyāt evaṃ sālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca lehānkārayet
- 10
अतश्चूर्णक्रियां वक्ष्यामः सालसारादीनां सारचूर्णप्रस्थम् आहृत्यारग्वधादिकषायपरिपीतम् अनेकशः सालसारादिकषायेणैव पाययेत् एवं न्यग्रोधादीनां फलेषु पुष्पेष्वारग्वधादीनां चूर्णक्रियां कारयेत्
ataścūrṇakriyāṃ vakṣyāmaḥ sālasārādīnāṃ sāracūrṇaprastham āhṛtyāragvadhādikaṣāyaparipītam anekaśaḥ sālasārādikaṣāyeṇaiva pāyayet evaṃ nyagrodhādīnāṃ phaleṣu puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇakriyāṃ kārayet
- 11
अत ऊर्ध्वमयस्कृतीर्वक्ष्यामः तीक्ष्णलोहपत्राणि तनूनि लवणवर्गप्रदिग्धानि गोमयाग्निप्रतप्तानि त्रिफलासालसारादिकषायेण निर्वापयेत्षोडशवारान्ततः खदिराङ्गारतप्तान्युपशान्ततापानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेद्घनतान्तवपरिस्रावितानि ततो यथाबलं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत जीर्णे यथाव्याध्यनम्लमलवणमाहारं कुर्वीत एवं तुलाम् उपयुज्य कुष्ठमेहमेदःश्वयथुपाण्डुरोगोन्मादापस्मारान् अपहत्य वर्षशतं जीवति तुलायां तुलायां वर्षशतमुत्कर्ष एतेन सर्वलौहेष्वयस्कृतयो व्याख्याताः
ata ūrdhvamayaskṛtīrvakṣyāmaḥ tīkṣṇalohapatrāṇi tanūni lavaṇavargapradigdhāni gomayāgniprataptāni triphalāsālasārādikaṣāyeṇa nirvāpayetṣoḍaśavārāntataḥ khadirāṅgārataptānyupaśāntatāpāni sūkṣmacūrṇāni kārayedghanatāntavaparisrāvitāni tato yathābalaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta jīrṇe yathāvyādhyanamlamalavaṇamāhāraṃ kurvīta evaṃ tulām upayujya kuṣṭhamehamedaḥśvayathupāṇḍurogonmādāpasmārān apahatya varṣaśataṃ jīvati tulāyāṃ tulāyāṃ varṣaśatamutkarṣa etena sarvalauheṣvayaskṛtayo vyākhyātāḥ
- 12
त्रिवृच्छ्यामाग्निमन्थसप्तलाकेवुकशङ्खिनीतिल्वकत्रिफलापलाशशिंशपानां स्वरसमादाय पालाश्यां द्रोण्यामभ्यासिच्य खदिराङ्गारतप्तम् अयःपिण्डं त्रिसप्तकृत्वो निर्वाप्य तमादाय पुनरासिच्य स्थाल्यां गोमयाग्निना विपचेत्ततश्चतुर्थभागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य भूयो ऽग्नितप्तान्ययःपत्राणि प्रक्षिपेत्सिध्यति चास्मिन्पिप्पल्यादिचूर्णभागं द्वौ मधुनस्तावद्घृतस्येति दद्यात्ततः प्रशान्तमायसे पात्रे स्वनुगुप्तं निदध्यात्ततो यथायोगं शुक्तिं प्रकुञ्चं वोपयुञ्जीत जीर्णे यथाव्याध्याहारम् उपसेवेत
एषौषधायस्कृतिरसाध्यं कुष्ठं प्रमेहं वा साधयति स्थूलमपकर्षति शोफम् उपहन्ति सन्नम् अग्निम् उद्धरति विशेषेण चोपदिश्यते राजयक्ष्मिणां वर्षशतायुश्चानया पुरुषो भवति
सालसारादिक्वाथम् आसिच्य पालाश्यां द्रोण्याम् अयोघनांस्तप्तान्निर्वाप्य कृतसंस्कारे कलशे ऽभ्यासिच्य पिप्पल्यादिचूर्णभागं क्षौद्रं गुडमिति च दत्त्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात् एतां महौषधायस्कृतिं मासमर्धमासं वा स्थितां यथाबलम् उपयुञ्जीत
एवं न्यग्रोधादावारेवतादिषु च विदध्यात्
trivṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṅkhinītilvakatriphalāpalāśaśiṃśapānāṃ svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyāmabhyāsicya khadirāṅgārataptam ayaḥpiṇḍaṃ trisaptakṛtvo nirvāpya tamādāya punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacettataścaturthabhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo 'gnitaptānyayaḥpatrāṇi prakṣipetsidhyati cāsminpippalyādicūrṇabhāgaṃ dvau madhunastāvadghṛtasyeti dadyāttataḥ praśāntamāyase pātre svanuguptaṃ nidadhyāttato yathāyogaṃ śuktiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta jīrṇe yathāvyādhyāhāram upaseveta
eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyaṃ kuṣṭhaṃ pramehaṃ vā sādhayati sthūlamapakarṣati śopham upahanti sannam agnim uddharati viśeṣeṇa copadiśyate rājayakṣmiṇāṃ varṣaśatāyuścānayā puruṣo bhavati
sālasārādikvātham āsicya pālāśyāṃ droṇyām ayoghanāṃstaptānnirvāpya kṛtasaṃskāre kalaśe 'bhyāsicya pippalyādicūrṇabhāgaṃ kṣaudraṃ guḍamiti ca dattvā svanuguptaṃ nidadhyāt etāṃ mahauṣadhāyaskṛtiṃ māsamardhamāsaṃ vā sthitāṃ yathābalam upayuñjīta
evaṃ nyagrodhādāvārevatādiṣu ca vidadhyāt
- 13
अतः खदिरविधानम् उपदेक्ष्यामः प्रशस्तदेशजातम् अनुपहतं मध्यमवयसं खदिरं परितः खानयित्वा तस्य मध्यमं मूलं छित्त्वायोमयं कुम्भं तस्मिन्नन्तरे निदध्याद्यथा रसग्रहणसमर्थो भवति ततस्तं गोमयमृदावलिप्तमवकीर्येन्धनैर्गोमयमिश्रैर् आदीपयेद्यथास्य दह्यमानस्य रसः स्रवत्यधस्तात्तद्यदा जानीयात्पूर्णं भाजनमिति अथैनमुद्धृत्य परिस्राव्य रसमन्यस्मिन्पात्रे निधायानुगुप्तं निदध्यात्ततो यथायोगं मात्रामामलकरसमधुसर्पिर्भिः संसृज्योपयुञ्जीत जीर्णे भल्लातकविधानवदाहारः परिहारश्च प्रस्थे चोपयुक्ते शतं वर्षाणामायुषो ऽभिवृद्धिर्भवति
खदिरसारतुलाम् उदकद्रोणे विपाच्य षोडशांशावशिष्टमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात्तमामलकरसमधुसर्पिर्भिः संसृज्योपयुञ्जीत
एष एव सर्ववृक्षसारेषु कल्पः
खदिरसारचूर्णतुलां खदिरसारक्वाथमात्रां वा प्रातः प्रातरुपसेवेत खदिरसारक्वाथसिद्धमाविकं वा सर्पिः
ataḥ khadiravidhānam upadekṣyāmaḥ praśastadeśajātam anupahataṃ madhyamavayasaṃ khadiraṃ paritaḥ khānayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ chittvāyomayaṃ kumbhaṃ tasminnantare nidadhyādyathā rasagrahaṇasamartho bhavati tatastaṃ gomayamṛdāvaliptamavakīryendhanairgomayamiśrair ādīpayedyathāsya dahyamānasya rasaḥ sravatyadhastāttadyadā jānīyātpūrṇaṃ bhājanamiti athainamuddhṛtya parisrāvya rasamanyasminpātre nidhāyānuguptaṃ nidadhyāttato yathāyogaṃ mātrāmāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta jīrṇe bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca prasthe copayukte śataṃ varṣāṇāmāyuṣo 'bhivṛddhirbhavati
khadirasāratulām udakadroṇe vipācya ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭamavatāryānuguptaṃ nidadhyāttamāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta
eṣa eva sarvavṛkṣasāreṣu kalpaḥ
khadirasāracūrṇatulāṃ khadirasārakvāthamātrāṃ vā prātaḥ prātarupaseveta khadirasārakvāthasiddhamāvikaṃ vā sarpiḥ
- 14
अमृतवल्लीस्वरसं क्वाथं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत तत्सिद्धं वा सर्पिः अपराह्णे ससर्पिष्कमोदनम् आमलकयूषेण भुञ्जीत एवं मासम् उपयुज्य सर्वकुष्ठैर्विमुच्यत इति
amṛtavallīsvarasaṃ kvāthaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta tatsiddhaṃ vā sarpiḥ aparāhṇe sasarpiṣkamodanam āmalakayūṣeṇa bhuñjīta evaṃ māsam upayujya sarvakuṣṭhairvimucyata iti
- 15
कृष्णतिलभल्लातकतैलामलकरससर्पिषां द्रोणं सालसारादिकषायस्य च त्रिफलात्रिकटुकपरूषफलमज्जविडङ्गफलसारचित्रार्कावल्गुजहरिद्राद्वयत्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीन्द्रयवयष्टीमधुकातिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूणां पालिका भागास्तान् ऐकध्यं स्नेहपाकविधानेन पचेत्तत्साधुसिद्धमवतार्य परिस्राव्यानुगुप्तं निदध्यात्तत उपसंस्कृतशरीरः प्रातः प्रातरुत्थाय पाणिशुक्तिमात्रं क्षौद्रेण प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मन्तं खदिरोदकसिद्धं मृद्वोदनमश्नीयात्खदिरोदकसेवी इत्येवं द्रोणम् उपयुज्य सर्वकुष्ठैर्विमुक्तः शुद्धतनुः स्मृतिमान्वर्षशतायुररोगो भवति
kṛṣṇatilabhallātakatailāmalakarasasarpiṣāṃ droṇaṃ sālasārādikaṣāyasya ca triphalātrikaṭukaparūṣaphalamajjaviḍaṅgaphalasāracitrārkāvalgujaharidrādvayatrivṛddantīdravantīndrayavayaṣṭīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṅgūṇāṃ pālikā bhāgāstān aikadhyaṃ snehapākavidhānena pacettatsādhusiddhamavatārya parisrāvyānuguptaṃ nidadhyāttata upasaṃskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātarutthāya pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇa pratisaṃsṛjyopayuñjīta jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena sarpiṣmantaṃ khadirodakasiddhaṃ mṛdvodanamaśnīyātkhadirodakasevī ityevaṃ droṇam upayujya sarvakuṣṭhairvimuktaḥ śuddhatanuḥ smṛtimānvarṣaśatāyurarogo bhavati
- 16
भवति चात्र
सुरामन्थासवारिष्टांल्लेहांश्चूर्णान्ययस्कृतीः
सहस्रशो ऽपि कुर्वीत बीजेनानेन बुद्धिमान्
bhavati cātra
surāmanthāsavāriṣṭāṃllehāṃścūrṇānyayaskṛtīḥ
sahasraśo 'pi kurvīta bījenānena buddhimān

