31 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
शम्बरेण हृतो वीरः प्रद्युम्नः स कथं मुने
शंबरश्च महावीर्यः प्रद्युम्नेन कथं हतः
maitreya uvāca
śambareṇa hṛto vīraḥ pradyumnaḥ sa kathaṃ mune
śaṃbaraśca mahāvīryaḥ pradyumnena kathaṃ hataḥ
- 2
पराशर उवाच
षष्ठे ऽह्नि जातमात्रं तु प्रद्युम्नं सूतिकागृहात्
ममैष हन्तेति मुने हृतवान्कालशम्बरः
parāśara uvāca
ṣaṣṭhe 'hni jātamātraṃ tu pradyumnaṃ sūtikāgṛhāt
mamaiṣa hanteti mune hṛtavānkālaśambaraḥ
- 3
हृत्वा चिक्षेप चैवैनं ग्राहोग्रे लवणार्णवे
कल्लोलजनितावर्ते सुघोरे मकरालये
hṛtvā cikṣepa caivainaṃ grāhogre lavaṇārṇave
kallolajanitāvarte sughore makarālaye
- 4
पतितं तत्र चैवैको मत्स्यो जग्राह बालकम्
न ममार च तस्यापि जठरानलदीपितः
patitaṃ tatra caivaiko matsyo jagrāha bālakam
na mamāra ca tasyāpi jaṭharānaladīpitaḥ
- 5
मत्स्यबन्धैश्च मत्स्यो ऽसौ मत्स्यैरन्यैः सह द्विज
घातितो ऽसुरवर्याय शम्बराय निवेदितः
matsyabandhaiśca matsyo 'sau matsyairanyaiḥ saha dvija
ghātito 'suravaryāya śambarāya niveditaḥ
- 6
तस्य मायावती नाम पत्नी सर्वगृहेश्वरी
कारयामास सूदानाम् आधिपत्यम् अनिन्दिता
tasya māyāvatī nāma patnī sarvagṛheśvarī
kārayāmāsa sūdānām ādhipatyam aninditā
- 7
दारिते मत्स्यजठरे ददृशे सातिशोभनम्
कुमारं मन्मथतरोर्दग्धस्य प्रथमाङ्कुरम्
dārite matsyajaṭhare dadṛśe sātiśobhanam
kumāraṃ manmathatarordagdhasya prathamāṅkuram
- 8
को ऽयं कथमयं मत्स्यजठरं समुपागतः
इत्येवं कौतुकाविष्टां तां तन्वीं प्राह नारदः
ko 'yaṃ kathamayaṃ matsyajaṭharaṃ samupāgataḥ
ityevaṃ kautukāviṣṭāṃ tāṃ tanvīṃ prāha nāradaḥ
- 9
अयं समस्तजगतः सूतिसंहारकर्मणः
शम्बरेण हृतो विष्णोस्तनयः सूतिकागृहात्
ayaṃ samastajagataḥ sūtisaṃhārakarmaṇaḥ
śambareṇa hṛto viṣṇostanayaḥ sūtikāgṛhāt
- 10
क्षिप्तः समुद्रे मत्स्येन निगीर्णस्ते वशं गतः
नररत्नमिदं सुभ्रु विस्रब्धा परिपालय
kṣiptaḥ samudre matsyena nigīrṇaste vaśaṃ gataḥ
nararatnamidaṃ subhru visrabdhā paripālaya
- 11
पराशर उवाच
नारदेनैवम् उक्ता सा पालयामास तं शिशुम्
बाल्यादेवातिरागेण रूपातिशयमोहिता
parāśara uvāca
nāradenaivam uktā sā pālayāmāsa taṃ śiśum
bālyādevātirāgeṇa rūpātiśayamohitā
- 12
स यदा यौवनाभोगभूषितो ऽभून्महामुने
साभिलाषा तदा सा तु बभूव गजगामिनी
sa yadā yauvanābhogabhūṣito 'bhūnmahāmune
sābhilāṣā tadā sā tu babhūva gajagāminī
- 13
मायावती ददौ चास्मै मायाः सर्वा महात्मने
प्रद्युम्नायानुरागान्धा तन्न्यस्तहृदयेक्षणा
māyāvatī dadau cāsmai māyāḥ sarvā mahātmane
pradyumnāyānurāgāndhā tannyastahṛdayekṣaṇā
- 14
प्रसजन्तीं तु तामाह स कार्ष्णिः कमलेक्षणाम्
मातृभावामपाहाय किमेवं वर्तसे ऽन्यथा
prasajantīṃ tu tāmāha sa kārṣṇiḥ kamalekṣaṇām
mātṛbhāvāmapāhāya kimevaṃ vartase 'nyathā
- 15
सा चास्मै कथयामास न पुत्रस्त्वं ममेति वै
तनयं त्वामयं विष्णोर्हृतवान्कालशम्बरः
sā cāsmai kathayāmāsa na putrastvaṃ mameti vai
tanayaṃ tvāmayaṃ viṣṇorhṛtavānkālaśambaraḥ
- 16
क्षिप्तः समुद्रे मत्स्यस्य सम्प्राप्तो जठरान्मया
सा तु रोदिति ते माता कान्ताद्याप्यतिवत्सला
kṣiptaḥ samudre matsyasya samprāpto jaṭharānmayā
sā tu roditi te mātā kāntādyāpyativatsalā
- 17
पराशर उवाच
इत्युक्तः शम्बरं युद्धे प्रद्युम्नः स समाह्वयत्
क्रोधाकुलीकृतमना युयुधे च महाबलः
parāśara uvāca
ityuktaḥ śambaraṃ yuddhe pradyumnaḥ sa samāhvayat
krodhākulīkṛtamanā yuyudhe ca mahābalaḥ
- 18
हत्वा सैन्यमशेषं तु तस्य दैत्यस्य माधविः
सप्तमाया व्यतिक्रम्य मायां संयुयुजे ऽष्टमीम्
hatvā sainyamaśeṣaṃ tu tasya daityasya mādhaviḥ
saptamāyā vyatikramya māyāṃ saṃyuyuje 'ṣṭamīm
- 19
तया जघान तं दैत्यं मायया कालशम्बरम्
उत्पत्य च तया सार्धमाजगाम पितुर्गृहम्
tayā jaghāna taṃ daityaṃ māyayā kālaśambaram
utpatya ca tayā sārdhamājagāma piturgṛham
- 20
अन्तःपुरे निपतितं मायावत्या समन्वितम्
तं दृष्ट्वा कृष्णसंकल्पा बभूवुः कृष्णयोषितः
antaḥpure nipatitaṃ māyāvatyā samanvitam
taṃ dṛṣṭvā kṛṣṇasaṃkalpā babhūvuḥ kṛṣṇayoṣitaḥ
- 21
रुक्मिणी चावदत्प्रेम्णा सास्रदृष्टिर् अनिन्दिता
धन्यायाः खल्वयं पुत्रो वर्तते नवयौवने
rukmiṇī cāvadatpremṇā sāsradṛṣṭir aninditā
dhanyāyāḥ khalvayaṃ putro vartate navayauvane
- 22
अस्मिन्वयसि पुत्रो मे प्रद्युम्नो यदि जीवति
सभाग्या जननी वत्स त्वया कापि विभूषिता
asminvayasi putro me pradyumno yadi jīvati
sabhāgyā jananī vatsa tvayā kāpi vibhūṣitā
- 23
अथवा यादृशः स्नेहो मम यादृग्वपुस्तव
हरेरपत्यं सुव्यक्तं भवान्वत्स भविष्यति
athavā yādṛśaḥ sneho mama yādṛgvapustava
harerapatyaṃ suvyaktaṃ bhavānvatsa bhaviṣyati
- 24
पराशर उवाच
एतस्मिन् अन्तरे प्राप्तः सह कृष्णेन नारदः
अन्तःपुरचरां देवीं रुक्मिणीं प्राह हर्षयन्
parāśara uvāca
etasmin antare prāptaḥ saha kṛṣṇena nāradaḥ
antaḥpuracarāṃ devīṃ rukmiṇīṃ prāha harṣayan
- 25
एष ते तनयः सुभ्रु हत्वा शम्बरमागतः
हृतो येनाभवद्बालो भवत्याः सूतिकागृहात्
eṣa te tanayaḥ subhru hatvā śambaramāgataḥ
hṛto yenābhavadbālo bhavatyāḥ sūtikāgṛhāt
- 26
इयं मायावती भार्या तनयस्यास्य ते सती
शम्बरस्य न भार्येयं श्रूयतामत्र कारणम्
iyaṃ māyāvatī bhāryā tanayasyāsya te satī
śambarasya na bhāryeyaṃ śrūyatāmatra kāraṇam
- 27
मन्मथे तु गते नाशं तदुद्भवपरायणा
शम्बरं मोहयामास मायारूपेण रूपिणी
manmathe tu gate nāśaṃ tadudbhavaparāyaṇā
śambaraṃ mohayāmāsa māyārūpeṇa rūpiṇī
- 28
विहाराद्युपभोगेषु रूपं मायामयं शुभम्
दर्शयामास दैत्यस्य तस्येयं मदिरेक्षणा
vihārādyupabhogeṣu rūpaṃ māyāmayaṃ śubham
darśayāmāsa daityasya tasyeyaṃ madirekṣaṇā
- 29
कामो ऽवतीर्णः पुत्रस्ते तस्येयं दयिता रतिः
विशङ्का नात्र कर्तव्या स्नुषेयं तव शोभना
kāmo 'vatīrṇaḥ putraste tasyeyaṃ dayitā ratiḥ
viśaṅkā nātra kartavyā snuṣeyaṃ tava śobhanā
- 30
ततो हर्षसमाविष्टा रुक्मिणी केशवस्तथा
नगरी च समस्ता सा साधु साध्वित्यभाषत
tato harṣasamāviṣṭā rukmiṇī keśavastathā
nagarī ca samastā sā sādhu sādhvityabhāṣata

