49 shlokas
- 1
पराशर उवाच
तयोर्विहरतोरेवं रामकेशवयोर्व्रजे
प्रावृड्व्यतीता विकसत्सरोजा चाभवच्छरत्
parāśara uvāca
tayorviharatorevaṃ rāmakeśavayorvraje
prāvṛḍvyatītā vikasatsarojā cābhavaccharat
- 2
अवापुस्तापमत्यर्थं शफर्यः पल्वलोदके
पुत्रक्षेत्रादिसक्तेन ममत्वेन यथा गृही
avāpustāpamatyarthaṃ śapharyaḥ palvalodake
putrakṣetrādisaktena mamatvena yathā gṛhī
- 3
मयूरा मौनिनस्तस्थुः परित्यक्तमदा वने
असारतां परिज्ञाय संसारस्येव योगिनः
mayūrā mauninastasthuḥ parityaktamadā vane
asāratāṃ parijñāya saṃsārasyeva yoginaḥ
- 4
उत्सृज्य जलसर्वस्वं विमलाः सितमूर्तयः
तत्यजुश्चाम्बरं मेघा गृहं विज्ञानिनो यथा
utsṛjya jalasarvasvaṃ vimalāḥ sitamūrtayaḥ
tatyajuścāmbaraṃ meghā gṛhaṃ vijñānino yathā
- 5
शरत्सूर्यांशुतप्तानि ययुः शोषं सरांसि च
बह्वालम्बिममत्वेन हृदयानीव देहिनाम्
śaratsūryāṃśutaptāni yayuḥ śoṣaṃ sarāṃsi ca
bahvālambimamatvena hṛdayānīva dehinām
- 6
कुमुदैः शरदम्भांसि योग्यतालक्षणं ययुः
अवबोधैर्मनांसीव संबन्धममलात्मनाम्
kumudaiḥ śaradambhāṃsi yogyatālakṣaṇaṃ yayuḥ
avabodhairmanāṃsīva saṃbandhamamalātmanām
- 7
तारकाविमले व्योम्नि रराजाखण्डमण्डलः
चन्द्रश्चरमदेहात्मा योगी साधुकुले यथा
tārakāvimale vyomni rarājākhaṇḍamaṇḍalaḥ
candraścaramadehātmā yogī sādhukule yathā
- 8
शनकैः शनकैस्तीरं तत्यजुश्च जलाशयाः
ममत्वं क्षेत्रपुत्रादिरूढमुच्चैर्यथा बुधाः
śanakaiḥ śanakaistīraṃ tatyajuśca jalāśayāḥ
mamatvaṃ kṣetraputrādirūḍhamuccairyathā budhāḥ
- 9
पूर्वत्यक्तैः सरोऽम्भोभिर्हंसा योगं पुनर्ययुः
क्लेशैः कुयोगिनो ऽशेषैरन्तरायहता इव
pūrvatyaktaiḥ saro'mbhobhirhaṃsā yogaṃ punaryayuḥ
kleśaiḥ kuyogino 'śeṣairantarāyahatā iva
- 10
निभृतो ऽभवदत्यर्थं समुद्रः स्तिमितोदकः
क्रमावाप्तमहायोगो निश्चलात्मा यथा यतिः
nibhṛto 'bhavadatyarthaṃ samudraḥ stimitodakaḥ
kramāvāptamahāyogo niścalātmā yathā yatiḥ
- 11
सर्वत्रातिप्रसन्नानि सलिलानि तदाभवन्
ज्ञाते सर्वगते विष्णौ मनांसीव सुमेधसाम्
sarvatrātiprasannāni salilāni tadābhavan
jñāte sarvagate viṣṇau manāṃsīva sumedhasām
- 12
बभूव विमलं व्योम शरदाध्वस्ततोयदम्
योगाग्निदग्धक्लेशौघं योगिनामिव मानसम्
babhūva vimalaṃ vyoma śaradādhvastatoyadam
yogāgnidagdhakleśaughaṃ yogināmiva mānasam
- 13
सूर्यांशुजनितं तापं निन्ये तारापतिः शमम्
अहंकारोद्भवं दुःखं विवेकः सुमहानिव
sūryāṃśujanitaṃ tāpaṃ ninye tārāpatiḥ śamam
ahaṃkārodbhavaṃ duḥkhaṃ vivekaḥ sumahāniva
- 14
नभसो ऽब्दान्भुवः पङ्कं कालुष्यं चाम्भसः शरत्
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्रत्याहार इवाहरत्
nabhaso 'bdānbhuvaḥ paṅkaṃ kāluṣyaṃ cāmbhasaḥ śarat
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ pratyāhāra ivāharat
- 15
प्राणायाम इवाम्भोभिः सरसां कृतपूरकैः
अभ्यस्यते ऽनुदिवसं रेचककुम्भकादिभिः
prāṇāyāma ivāmbhobhiḥ sarasāṃ kṛtapūrakaiḥ
abhyasyate 'nudivasaṃ recakakumbhakādibhiḥ
- 16
विमलाम्बरनक्षत्रे काले चाभ्यागते व्रजम्
ददर्शेन्द्रमहारम्भायोद्यतांस्तान्व्रजौकसः
vimalāmbaranakṣatre kāle cābhyāgate vrajam
dadarśendramahārambhāyodyatāṃstānvrajaukasaḥ
- 17
कृष्णस्तानुत्सुकान्दृष्ट्वा गोपानुत्सवलालसान्
कौतूहलादिदं वाक्यं प्राह वृद्धान्महामतिः
kṛṣṇastānutsukāndṛṣṭvā gopānutsavalālasān
kautūhalādidaṃ vākyaṃ prāha vṛddhānmahāmatiḥ
- 18
को ऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः
प्राह तं नन्दगोपश्च पृच्छन्तमतिसादरम्
ko 'yaṃ śakramaho nāma yena vo harṣa āgataḥ
prāha taṃ nandagopaśca pṛcchantamatisādaram
- 19
मेघानां पयसां चेशो देवराजः शतक्रतुः
तेन संचोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बुमयं रसम्
meghānāṃ payasāṃ ceśo devarājaḥ śatakratuḥ
tena saṃcoditā meghā varṣantyambumayaṃ rasam
- 20
तद्वृष्टिजनितं सस्यं वयमन्ये च देहिनः
वर्तयामोपभुञ्जानास्तर्पयामश्च देवताः
tadvṛṣṭijanitaṃ sasyaṃ vayamanye ca dehinaḥ
vartayāmopabhuñjānāstarpayāmaśca devatāḥ
- 21
क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश्च निर्वृताः
तेन संवर्धितैः सस्यैस्तुष्टाः पुष्टा भवन्ति वै
kṣīravatya imā gāvo vatsavatyaśca nirvṛtāḥ
tena saṃvardhitaiḥ sasyaistuṣṭāḥ puṣṭā bhavanti vai
- 22
नासस्या नातृणा भूमिर्न बुभुक्षार्दितो जनः
दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः
nāsasyā nātṛṇā bhūmirna bubhukṣārdito janaḥ
dṛśyate yatra dṛśyante vṛṣṭimanto balāhakāḥ
- 23
भौममेतत्पयो दुग्धं गोभिः सूर्यस्य वारिदः
पर्जन्यः सर्वलोकस्य भवाय भुवि वर्षति
bhaumametatpayo dugdhaṃ gobhiḥ sūryasya vāridaḥ
parjanyaḥ sarvalokasya bhavāya bhuvi varṣati
- 24
तस्मात्प्रावृषि राजानः सर्वे शक्रं मुदा युताः
महैः सुरेशमर्चन्ति वयमन्ये च मानवाः
tasmātprāvṛṣi rājānaḥ sarve śakraṃ mudā yutāḥ
mahaiḥ sureśamarcanti vayamanye ca mānavāḥ
- 25
पराशर उवाच
नन्दगोपस्य वचनं श्रुत्वेत्थं शक्रपूजने
कोपाय त्रिदशेन्द्रस्य प्राह दामोदरस्तदा
parāśara uvāca
nandagopasya vacanaṃ śrutvetthaṃ śakrapūjane
kopāya tridaśendrasya prāha dāmodarastadā
- 26
न वयं कृषिकर्तारो वाणिज्याजीविनो न च
गावो ऽस्मद्दैवतं तात वयं वनचरा यतः
na vayaṃ kṛṣikartāro vāṇijyājīvino na ca
gāvo 'smaddaivataṃ tāta vayaṃ vanacarā yataḥ
- 27
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथापरा
विद्याचतुष्टयं चैतद्वार्तामत्र शृणुष्व मे
ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītistathāparā
vidyācatuṣṭayaṃ caitadvārtāmatra śṛṇuṣva me
- 28
कृषिर्वणिज्या तद्वच्च तृतीयं पशुपालनम्
विद्या ह्येका महाभाग वार्ता वृत्तित्रयाश्रया
kṛṣirvaṇijyā tadvacca tṛtīyaṃ paśupālanam
vidyā hyekā mahābhāga vārtā vṛttitrayāśrayā
- 29
कर्षकाणां कृषिर्वृत्तिः पण्यं विपणिजीविनाम्
अस्माकं गौः परा वृत्तिर्वार्ताभेदैरियं त्रिभिः
karṣakāṇāṃ kṛṣirvṛttiḥ paṇyaṃ vipaṇijīvinām
asmākaṃ gauḥ parā vṛttirvārtābhedairiyaṃ tribhiḥ
- 30
विद्यया यो यया युक्तस्तस्य सा दैवतं महत्
सैव पूज्यार्चनीया च सैव तस्योपकारिका
vidyayā yo yayā yuktastasya sā daivataṃ mahat
saiva pūjyārcanīyā ca saiva tasyopakārikā

