87 shlokas
- 1
अत्रोच्यते
कथमेष नरेन्द्राणां मोहो बुद्धिमतामपि
इत्येते धरणीगीताः श्लोका मैत्रेय यैः श्रुतैः
मैत्रेय उवाच
नृपाणां कथितः सर्वो भवता वंशविस्तरः
वंशानुचरितं चैव यथावदनुवर्णितम्
atrocyate
kathameṣa narendrāṇāṃ moho buddhimatāmapi
ityete dharaṇīgītāḥ ślokā maitreya yaiḥ śrutaiḥ
maitreya uvāca
nṛpāṇāṃ kathitaḥ sarvo bhavatā vaṃśavistaraḥ
vaṃśānucaritaṃ caiva yathāvadanuvarṇitam
- 2
अंशावतारो ब्रह्मर्षे यो ऽयं यदुकुलोद्भवः
विष्णोस्तं विस्तरेणाहं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः
aṃśāvatāro brahmarṣe yo 'yaṃ yadukulodbhavaḥ
viṣṇostaṃ vistareṇāhaṃ śrotumicchāmyaśeṣataḥ
- 3
चकार यानि कर्माणि भगवान्पुरुषोत्तमः
अंशांशेनावतीर्योर्व्यां तत्र तानि मुने वद
cakāra yāni karmāṇi bhagavānpuruṣottamaḥ
aṃśāṃśenāvatīryorvyāṃ tatra tāni mune vada
- 4
पराशर उवाच
मैत्रेय श्रूयतामेतद्यत्पृष्टो ऽहमिह त्वया
विष्णोरंशांशसंभूतिचरितं जगतो हितम्
parāśara uvāca
maitreya śrūyatāmetadyatpṛṣṭo 'hamiha tvayā
viṣṇoraṃśāṃśasaṃbhūticaritaṃ jagato hitam
- 5
देवकस्य सुतां पूर्वं वसुदेवो महामुने
उपयेमे महाभागां देवकीं देवतोपमाम्
devakasya sutāṃ pūrvaṃ vasudevo mahāmune
upayeme mahābhāgāṃ devakīṃ devatopamām
- 6
कंसस्तयोर्वररथं चोदयामास सारथिः
वसुदेवस्य देवक्याः संयोगे भोजवर्धनः
kaṃsastayorvararathaṃ codayāmāsa sārathiḥ
vasudevasya devakyāḥ saṃyoge bhojavardhanaḥ
- 7
अथान्तरिक्षे वागुच्चैः कंसमाभाष्य सादरम्
मेघगम्भीरनिर्घोषं समाभाष्येदमब्रवीत्
athāntarikṣe vāguccaiḥ kaṃsamābhāṣya sādaram
meghagambhīranirghoṣaṃ samābhāṣyedamabravīt
- 8
यामेनां वहसे मूढ सह भर्त्रा रथे स्थिताम्
अस्यास्तवाष्टमो गर्भः प्राणानपहरिष्यति
yāmenāṃ vahase mūḍha saha bhartrā rathe sthitām
asyāstavāṣṭamo garbhaḥ prāṇānapahariṣyati
- 9
पराशर उवाच
इत्याकर्ण्य समादाय खड्गं कंसो महाबलः
देवकीं हन्तुमारब्धो वसुदेवो ऽब्रवीदिदम्
parāśara uvāca
ityākarṇya samādāya khaḍgaṃ kaṃso mahābalaḥ
devakīṃ hantumārabdho vasudevo 'bravīdidam
- 10
न हन्तव्या महाभाग देवकी भवता तव
समर्पयिष्ये सकलान्गर्भान् अस्या उदरोद्भवान्
na hantavyā mahābhāga devakī bhavatā tava
samarpayiṣye sakalāngarbhān asyā udarodbhavān
- 11
पराशर उवाच
तथेत्याह च तं कंसो वसुदेवं द्विजोत्तम
न घातयामास च तां देवकीं तस्य गौरवात्
parāśara uvāca
tathetyāha ca taṃ kaṃso vasudevaṃ dvijottama
na ghātayāmāsa ca tāṃ devakīṃ tasya gauravāt
- 12
एतस्मिनेव काले तु भूरिभारावपीडिता
जगाम धरणी मेरौ समाजे त्रिदिवौकसाम्
etasmineva kāle tu bhūribhārāvapīḍitā
jagāma dharaṇī merau samāje tridivaukasām
- 13
सब्रह्मकान्सुरान्सर्वान्प्रणिपत्याथ मेदिनी
कथयामास तत्सर्वं खेदात्करुणभाषिणी
sabrahmakānsurānsarvānpraṇipatyātha medinī
kathayāmāsa tatsarvaṃ khedātkaruṇabhāṣiṇī
- 14
भूमिरुवाच
अग्निः सुवर्णस्य गुरुर्गवां सूर्यः परो गुरुः
ममाप्यखिललोकानां गुरुर्नारायणो गुरुः
bhūmiruvāca
agniḥ suvarṇasya gururgavāṃ sūryaḥ paro guruḥ
mamāpyakhilalokānāṃ gururnārāyaṇo guruḥ
- 15
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा पूर्वेषामपि पूर्वजः
कलाकाष्ठानिमेषात्मा कालश्चाव्यक्तमूर्तिमान्
prajāpatipatirbrahmā pūrveṣāmapi pūrvajaḥ
kalākāṣṭhānimeṣātmā kālaścāvyaktamūrtimān
- 16
तदंशभूतः सर्वेषां समूहो वः सुरोत्तमाः
tadaṃśabhūtaḥ sarveṣāṃ samūho vaḥ surottamāḥ
- 17
आदित्या मरुतः साध्या रुद्रा वस्वश्विवह्नयः
पितरो ये च लोकानां स्रष्टारो ऽत्रिपुरोगमाः
ādityā marutaḥ sādhyā rudrā vasvaśvivahnayaḥ
pitaro ye ca lokānāṃ sraṣṭāro 'tripurogamāḥ
- 18
एतत्तस्याप्रमेयस्य रूपं विष्णोर्महात्मनः
etattasyāprameyasya rūpaṃ viṣṇormahātmanaḥ
- 19
यक्षराक्षसदैतेयाः पिशाचोरगदानवाः
गन्धर्वाप्सरसश्चैव रूपं विष्णोर्महात्मनः
yakṣarākṣasadaiteyāḥ piśācoragadānavāḥ
gandharvāpsarasaścaiva rūpaṃ viṣṇormahātmanaḥ
- 20
ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः
अहं च विषयाश्चैतत्सर्वं विष्णुमयं जगत्
graharkṣatārakācitragaganāgnijalānilāḥ
ahaṃ ca viṣayāścaitatsarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat
- 21
तथाप्यनेकरूपस्य तस्य रूपाण्यहर्निशम्
बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे
tathāpyanekarūpasya tasya rūpāṇyaharniśam
bādhyabādhakatāṃ yānti kallolā iva sāgare
- 22
तत्साम्प्रतमिमे दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः
मर्त्यलोकं समाक्रम्य बाधन्ते ऽहर्निशं प्रजाः
tatsāmpratamime daityāḥ kālanemipurogamāḥ
martyalokaṃ samākramya bādhante 'harniśaṃ prajāḥ
- 23
कालनेमिर्हतो यो ऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना
उग्रसेनसुतः कंसः सम्भूतः स महासुरः
kālanemirhato yo 'sau viṣṇunā prabhaviṣṇunā
ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ sambhūtaḥ sa mahāsuraḥ
- 24
अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बो नरकस्तथा
सुन्दो ऽसुरस्तथात्युग्रो बाणश्चापि बलेः सुतः
ariṣṭo dhenukaḥ keśī pralambo narakastathā
sundo 'surastathātyugro bāṇaścāpi baleḥ sutaḥ
- 25
तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये
समुत्पन्ना दुरात्मानस्तान्न संख्यातुमुत्सहे
tathānye ca mahāvīryā nṛpāṇāṃ bhavaneṣu ye
samutpannā durātmānastānna saṃkhyātumutsahe
- 26
अक्षौहिण्यो ऽत्र बहुला दिव्यमूर्तिधराः सुराः
महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्राणां ममोपरि
akṣauhiṇyo 'tra bahulā divyamūrtidharāḥ surāḥ
mahābalānāṃ dṛptānāṃ daityendrāṇāṃ mamopari
- 27
तद्भूरिभारपीडार्ता न शक्नोम्यमरेश्वराः
बिभर्तुमात्मानमहमिति विज्ञापयामि वः
tadbhūribhārapīḍārtā na śaknomyamareśvarāḥ
bibhartumātmānamahamiti vijñāpayāmi vaḥ
- 28
क्रियतां तन्महाभागा मम भारावतारणम्
यथा रसातलं नाहं गच्छेयमतिविह्वला
kriyatāṃ tanmahābhāgā mama bhārāvatāraṇam
yathā rasātalaṃ nāhaṃ gaccheyamativihvalā
- 29
पराशर उवाच
इत्याकर्ण्य धरावाक्यमशेषं त्रिदशैस्ततः
भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह प्रचोदितः
parāśara uvāca
ityākarṇya dharāvākyamaśeṣaṃ tridaśaistataḥ
bhuvo bhārāvatārārthaṃ brahmā prāha pracoditaḥ
- 30
ब्रह्मोवाच
यथाह वसुधा सर्वं सत्यम् एतद्दिवौकसः
अहं भवो भवन्तश्च सर्वं नारायणात्मकम्
brahmovāca
yathāha vasudhā sarvaṃ satyam etaddivaukasaḥ
ahaṃ bhavo bhavantaśca sarvaṃ nārāyaṇātmakam

