44 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
ज्ञातो ऽसि मे ऽद्य सुचिरान्ननु देहभाजां न ज्ञायते भगवतो गतिर् इत्य् अवद्यम्
नान्यत्त्वद् अस्ति भगवन्न् अपि तन्न शुद्धं मायागुणव्यतिकराद्यद् उरुर्विभासि
brahmovāca
jñāto 'si me 'dya sucirānnanu dehabhājāṃ na jñāyate bhagavato gatir ity avadyam
nānyattvad asti bhagavann api tanna śuddhaṃ māyāguṇavyatikarādyad ururvibhāsi
- 2
रूपं यद् एतद् अवबोधरसोदयेन शश्वन्निवृत्ततमसः सदनुग्रहाय
आदौ गृहीतम् अवतारशतैकबीजं यन्नाभिपद्मभवनाद् अहम् आविरासम्
rūpaṃ yad etad avabodharasodayena śaśvannivṛttatamasaḥ sadanugrahāya
ādau gṛhītam avatāraśataikabījaṃ yannābhipadmabhavanād aham āvirāsam
- 3
नातः परं परम यद्भवतः स्वरूपम् आनन्दमात्रम् अविकल्पम् अविद्धवर्चः
पश्यामि विश्वसृजम् एकम् अविश्वम् आत्मन्भूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितो ऽस्मि
nātaḥ paraṃ parama yadbhavataḥ svarūpam ānandamātram avikalpam aviddhavarcaḥ
paśyāmi viśvasṛjam ekam aviśvam ātmanbhūtendriyātmakamadasta upāśrito 'smi
- 4
तद्वा इदं भुवनमङ्गल मङ्गलाय ध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम्
तस्मै नमो भगवते ऽनुविधेम तुभ्यं यो ऽनादृतो नरकभाग्भिर् असत्प्रसङ्गैः
tadvā idaṃ bhuvanamaṅgala maṅgalāya dhyāne sma no darśitaṃ ta upāsakānām
tasmai namo bhagavate 'nuvidhema tubhyaṃ yo 'nādṛto narakabhāgbhir asatprasaṅgaiḥ
- 5
ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धं जिघ्रन्ति कर्णविवरैः श्रुतिवातनीतम्
भक्त्या गृहीतचरणः परया च तेषां नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात्स्वपुंसाम्
ye tu tvadīyacaraṇāmbujakośagandhaṃ jighranti karṇavivaraiḥ śrutivātanītam
bhaktyā gṛhītacaraṇaḥ parayā ca teṣāṃ nāpaiṣi nātha hṛdayāmburuhātsvapuṃsām
- 6
तावद्भयं द्रविणदेहसुहृन्निमित्तं शोकः स्पृहा परिभवो विपुलश्च लोभः
तावन्ममेत्य् असदवग्रह आर्तिमूलं यावन्न ते ऽङ्घ्रिम् अभयं प्रवृणीत लोकः
tāvadbhayaṃ draviṇadehasuhṛnnimittaṃ śokaḥ spṛhā paribhavo vipulaśca lobhaḥ
tāvanmamety asadavagraha ārtimūlaṃ yāvanna te 'ṅghrim abhayaṃ pravṛṇīta lokaḥ
- 7
दैवेन ते हतधियो भवतः प्रसङ्गात्सर्वाशुभोपशमनाद्विमुखेन्द्रिया ये
कुर्वन्ति कामसुखलेशलवाय दीना लोभाभिभूतमनसो ऽकुशलानि शश्वत्
daivena te hatadhiyo bhavataḥ prasaṅgātsarvāśubhopaśamanādvimukhendriyā ye
kurvanti kāmasukhaleśalavāya dīnā lobhābhibhūtamanaso 'kuśalāni śaśvat
- 8
क्षुत्तृट्त्रिधातुभिर् इमा मुहुर् अर्द्यमानाः शीतोष्णवातवर्षैर् इतरेतराच्च
कामाग्निनाच्युतरुषा च सुदुर्भरेण संपश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे
kṣuttṛṭtridhātubhir imā muhur ardyamānāḥ śītoṣṇavātavarṣair itaretarācca
kāmāgninācyutaruṣā ca sudurbhareṇa saṃpaśyato mana urukrama sīdate me
- 9
यावत्पृथक्त्वम् इदम् आत्मन इन्द्रियार्थमायाबलं भगवतो जन ईश पश्येत्
तावन्न संसृतिर् असौ प्रतिसंक्रमेत व्यर्थापि दुःखनिवहं वहती क्रियार्था
yāvatpṛthaktvam idam ātmana indriyārthamāyābalaṃ bhagavato jana īśa paśyet
tāvanna saṃsṛtir asau pratisaṃkrameta vyarthāpi duḥkhanivahaṃ vahatī kriyārthā
- 10
अह्न्य् आपृतार्तकरणा निशि निःशयाना नानामनोरथधिया क्षणभग्ननिद्राः
दैवाहतार्थरचना ऋषयो ऽपि देव युष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति
ahny āpṛtārtakaraṇā niśi niḥśayānā nānāmanorathadhiyā kṣaṇabhagnanidrāḥ
daivāhatārtharacanā ṛṣayo 'pi deva yuṣmatprasaṅgavimukhā iha saṃsaranti
- 11
त्वं भक्तियोगपरिभावितहृत्सरोज आस्से श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ पुंसाम्
यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्वपुः प्रणयसे सदनुग्रहाय
tvaṃ bhaktiyogaparibhāvitahṛtsaroja āsse śrutekṣitapatho nanu nātha puṃsām
yadyaddhiyā ta urugāya vibhāvayanti tattadvapuḥ praṇayase sadanugrahāya
- 12
नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारैर् आराधितः सुरगणैर्हृदि बद्धकामैः
यत्सर्वभूतदययासदलभ्ययैको नानाजनेष्व् अवहितः सुहृद् अन्तरात्मा
nātiprasīdati tathopacitopacārair ārādhitaḥ suragaṇairhṛdi baddhakāmaiḥ
yatsarvabhūtadayayāsadalabhyayaiko nānājaneṣv avahitaḥ suhṛd antarātmā
- 13
पुंसाम् अतो विविधकर्मभिर् अध्वराद्यैर्दानेन चोग्रतपसा परिचर्यया च
आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियार्थो धर्मो ऽर्पितः कर्हिचिन्म्रियते न यत्र
puṃsām ato vividhakarmabhir adhvarādyairdānena cogratapasā paricaryayā ca
ārādhanaṃ bhagavatastava satkriyārtho dharmo 'rpitaḥ karhicinmriyate na yatra
- 14
शश्वत्स्वरूपमहसैव निपीतभेदमोहाय बोधधिषणाय नमः परस्मै
विश्वोद्भवस्थितिलयेषु निमित्तलीलारासाय ते नम इदं चकृमेश्वराय
śaśvatsvarūpamahasaiva nipītabhedamohāya bodhadhiṣaṇāya namaḥ parasmai
viśvodbhavasthitilayeṣu nimittalīlārāsāya te nama idaṃ cakṛmeśvarāya
- 15
यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि नामानि ये ऽसुविगमे विवशा गृणन्ति
ते ऽनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयान्त्य् अपावृतामृतं तम् अजं प्रपद्ये
yasyāvatāraguṇakarmaviḍambanāni nāmāni ye 'suvigame vivaśā gṛṇanti
te 'naikajanmaśamalaṃ sahasaiva hitvā saṃyānty apāvṛtāmṛtaṃ tam ajaṃ prapadye
- 16
यो वा अहं च गिरिशश्च विभुः स्वयं च स्थित्युद्भवप्रलयहेतव आत्ममूलम्
भित्त्वा त्रिपाद्ववृध एक उरुप्ररोहस्तस्मै नमो भगवते भुवनद्रुमाय
yo vā ahaṃ ca giriśaśca vibhuḥ svayaṃ ca sthityudbhavapralayahetava ātmamūlam
bhittvā tripādvavṛdha eka uruprarohastasmai namo bhagavate bhuvanadrumāya
- 17
लोको विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्य् अयं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे
यस्तावद् अस्य बलवान् इह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्य् अनिमिषाय नमो ऽस्तु तस्मै
loko vikarmanirataḥ kuśale pramattaḥ karmaṇy ayaṃ tvadudite bhavadarcane sve
yastāvad asya balavān iha jīvitāśāṃ sadyaśchinatty animiṣāya namo 'stu tasmai
- 18
यस्माद्बिभेम्य् अहम् अपि द्विपरार्धधिष्ण्यम् अध्यासितः सकललोकनमस्कृतं यत्
तेपे तपो बहुसवो ऽवरुरुत्समानस्तस्मै नमो भगवते ऽधिमखाय तुभ्यम्
yasmādbibhemy aham api dviparārdhadhiṣṇyam adhyāsitaḥ sakalalokanamaskṛtaṃ yat
tepe tapo bahusavo 'varurutsamānastasmai namo bhagavate 'dhimakhāya tubhyam
- 19
तिर्यङ्मनुष्यविबुधादिषु जीवयोनिष्व् आत्मेच्छयात्मकृतसेतुपरीप्सया यः
रेमे निरस्तविषयो ऽप्य् अवरुद्धदेहस्तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय
tiryaṅmanuṣyavibudhādiṣu jīvayoniṣv ātmecchayātmakṛtasetuparīpsayā yaḥ
reme nirastaviṣayo 'py avaruddhadehastasmai namo bhagavate puruṣottamāya
- 20
यो ऽविद्ययानुपहतो ऽपि दशार्धवृत्त्या निद्राम् उवाह जठरीकृतलोकयात्रः
अन्तर्जले ऽहिकशिपुस्पर्शानुकूलां भीमोर्मिमालिनि जनस्य सुखं विवृण्वन्
yo 'vidyayānupahato 'pi daśārdhavṛttyā nidrām uvāha jaṭharīkṛtalokayātraḥ
antarjale 'hikaśipusparśānukūlāṃ bhīmormimālini janasya sukhaṃ vivṛṇvan
- 21
यन्नाभिपद्मभवनाद् अहम् आसम् ईड्य लोकत्रयोपकरणो यदनुग्रहेण
तस्मै नमस्त उदरस्थभवाय योगनिद्रावसानविकसन्नलिनेक्षणाय
yannābhipadmabhavanād aham āsam īḍya lokatrayopakaraṇo yadanugraheṇa
tasmai namasta udarasthabhavāya yoganidrāvasānavikasannalinekṣaṇāya
- 22
सो ऽयं समस्तजगतां सुहृद् एक आत्मा सत्त्वेन यन्मृडयते भगवान्भगेन
तेनैव मे दृशम् अनुस्पृशताद्यथाहं स्रक्ष्यामि पूर्ववद् इदं प्रणतप्रियो ऽसौ
so 'yaṃ samastajagatāṃ suhṛd eka ātmā sattvena yanmṛḍayate bhagavānbhagena
tenaiva me dṛśam anuspṛśatādyathāhaṃ srakṣyāmi pūrvavad idaṃ praṇatapriyo 'sau
- 23
एष प्रपन्नवरदो रमयात्मशक्त्या यद्यत्करिष्यति गृहीतगुणावतारः
तस्मिन्स्वविक्रमम् इदं सृजतो ऽपि चेतो युञ्जीत कर्मशमलं च यथा विजह्याम्
eṣa prapannavarado ramayātmaśaktyā yadyatkariṣyati gṛhītaguṇāvatāraḥ
tasminsvavikramam idaṃ sṛjato 'pi ceto yuñjīta karmaśamalaṃ ca yathā vijahyām
- 24
नाभिह्रदाद् इह सतो ऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञानशक्तिर् अहम् आसम् अनन्तशक्तेः
रूपं विचित्रम् इदम् अस्य विवृण्वतो मे मा रीरिषीष्ट निगमस्य गिरां विसर्गः
nābhihradād iha sato 'mbhasi yasya puṃso vijñānaśaktir aham āsam anantaśakteḥ
rūpaṃ vicitram idam asya vivṛṇvato me mā rīriṣīṣṭa nigamasya girāṃ visargaḥ
- 25
सो ऽसाव् अदभ्रकरुणो भगवान्विवृद्धप्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन्
उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं माध्व्या गिरापनयतात्पुरुषः पुराणः
so 'sāv adabhrakaruṇo bhagavānvivṛddhapremasmitena nayanāmburuhaṃ vijṛmbhan
utthāya viśvavijayāya ca no viṣādaṃ mādhvyā girāpanayatātpuruṣaḥ purāṇaḥ
- 26
मैत्रेय उवाच
स्वसम्भवं निशाम्यैवं तपोविद्यासमाधिभिः
यावन्मनोवचः स्तुत्वा विरराम स खिन्नवत्
maitreya uvāca
svasambhavaṃ niśāmyaivaṃ tapovidyāsamādhibhiḥ
yāvanmanovacaḥ stutvā virarāma sa khinnavat
- 27
अथाभिप्रेतम् अन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदनः
विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा
athābhipretam anvīkṣya brahmaṇo madhusūdanaḥ
viṣaṇṇacetasaṃ tena kalpavyatikarāmbhasā
- 28
लोकसंस्थानविज्ञान आत्मनः परिखिद्यतः
तम् आहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्न् इव
lokasaṃsthānavijñāna ātmanaḥ parikhidyataḥ
tam āhāgādhayā vācā kaśmalaṃ śamayann iva
- 29
श्रीभगवान् उवाच
मा वेदगर्भ गास्तन्द्रीं सर्ग उद्यमम् आवह
तन्मयापादितं ह्य् अग्रे यन्मां प्रार्थयते भवान्
śrībhagavān uvāca
mā vedagarbha gāstandrīṃ sarga udyamam āvaha
tanmayāpāditaṃ hy agre yanmāṃ prārthayate bhavān
- 30
भूयस्त्वं तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम्
ताभ्याम् अन्तर्हृदि ब्रह्मन्लोकान्द्रक्ष्यस्य् अपावृतान्
bhūyastvaṃ tapa ātiṣṭha vidyāṃ caiva madāśrayām
tābhyām antarhṛdi brahmanlokāndrakṣyasy apāvṛtān

