34 shlokas
- 1
कपिल उवाच
तस्यैतस्य जनो नूनं नायं वेदोरुविक्रमम्
काल्यमानो ऽपि बलिनो वायोर् इव घनावलिः
kapila uvāca
tasyaitasya jano nūnaṃ nāyaṃ vedoruvikramam
kālyamāno 'pi balino vāyor iva ghanāvaliḥ
- 2
यं यम् अर्थम् उपादत्ते दुःखेन सुखहेतवे
तं तं धुनोति भगवान्पुमान्शोचति यत्कृते
yaṃ yam artham upādatte duḥkhena sukhahetave
taṃ taṃ dhunoti bhagavānpumānśocati yatkṛte
- 3
यद् अध्रुवस्य देहस्य सानुबन्धस्य दुर्मतिः
ध्रुवाणि मन्यते मोहाद्गृहक्षेत्रवसूनि च
yad adhruvasya dehasya sānubandhasya durmatiḥ
dhruvāṇi manyate mohādgṛhakṣetravasūni ca
- 4
जन्तुर्वै भव एतस्मिन्यां यां योनिम् अनुव्रजेत्
तस्यां तस्यां स लभते निर्वृतिं न विरज्यते
janturvai bhava etasminyāṃ yāṃ yonim anuvrajet
tasyāṃ tasyāṃ sa labhate nirvṛtiṃ na virajyate
- 5
नरकस्थो ऽपि देहं वै न पुमांस्त्यक्तुम् इच्छति
नारक्यां निर्वृतौ सत्यां देवमायाविमोहितः
narakastho 'pi dehaṃ vai na pumāṃstyaktum icchati
nārakyāṃ nirvṛtau satyāṃ devamāyāvimohitaḥ
- 6
आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु
निरूढमूलहृदय आत्मानं बहु मन्यते
ātmajāyāsutāgārapaśudraviṇabandhuṣu
nirūḍhamūlahṛdaya ātmānaṃ bahu manyate
- 7
संदह्यमानसर्वाङ्ग एषाम् उद्वहनाधिना
करोत्य् अविरतं मूढो दुरितानि दुराशयः
saṃdahyamānasarvāṅga eṣām udvahanādhinā
karoty avirataṃ mūḍho duritāni durāśayaḥ
- 8
आक्षिप्तात्मेन्द्रियः स्त्रीणाम् असतीनां च मायया
रहो रचितयालापैः शिशूनां कलभाषिणाम्
ākṣiptātmendriyaḥ strīṇām asatīnāṃ ca māyayā
raho racitayālāpaiḥ śiśūnāṃ kalabhāṣiṇām
- 9
गृहेषु कूटधर्मेषु दुःखतन्त्रेष्व् अतन्द्रितः
कुर्वन्दुःखप्रतीकारं सुखवन्मन्यते गृही
gṛheṣu kūṭadharmeṣu duḥkhatantreṣv atandritaḥ
kurvanduḥkhapratīkāraṃ sukhavanmanyate gṛhī
- 10
अर्थैर् आपादितैर्गुर्व्या हिंसयेतस्ततश्च तान्
पुष्णाति येषां पोषेण शेषभुग्यात्य् अधः स्वयम्
arthair āpāditairgurvyā hiṃsayetastataśca tān
puṣṇāti yeṣāṃ poṣeṇa śeṣabhugyāty adhaḥ svayam
- 11
वार्त्तायां लुप्यमानायाम् आरब्धायां पुनः पुनः
लोभाभिभूतो निःसत्त्वः परार्थे कुरुते स्पृहाम्
vārttāyāṃ lupyamānāyām ārabdhāyāṃ punaḥ punaḥ
lobhābhibhūto niḥsattvaḥ parārthe kurute spṛhām
- 12
कुटुम्बभरणाकल्पो मन्दभाग्यो वृथोद्यमः
श्रिया विहीनः कृपणो ध्यायन्श्वसिति मूढधीः
kuṭumbabharaṇākalpo mandabhāgyo vṛthodyamaḥ
śriyā vihīnaḥ kṛpaṇo dhyāyanśvasiti mūḍhadhīḥ
- 13
एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलत्रादयस्तथा
नाद्रियन्ते यथापूर्वं कीनाशा इव गोजरम्
evaṃ svabharaṇākalpaṃ tatkalatrādayastathā
nādriyante yathāpūrvaṃ kīnāśā iva gojaram
- 14
तत्राप्य् अजातनिर्वेदो भ्रियमाणः स्वयम्भृतैः
जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे
tatrāpy ajātanirvedo bhriyamāṇaḥ svayambhṛtaiḥ
jarayopāttavairūpyo maraṇābhimukho gṛhe
- 15
आस्ते ऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाहरन्
आमयाव्य् अप्रदीप्ताग्निर् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः
āste 'vamatyopanyastaṃ gṛhapāla ivāharan
āmayāvy apradīptāgnir alpāhāro 'lpaceṣṭitaḥ
- 16
वायुनोत्क्रमतोत्तारः कफसंरुद्धनाडिकः
कासश्वासकृतायासः कण्ठे घुरघुरायते
vāyunotkramatottāraḥ kaphasaṃruddhanāḍikaḥ
kāsaśvāsakṛtāyāsaḥ kaṇṭhe ghuraghurāyate
- 17
शयानः परिशोचद्भिः परिवीतः स्वबन्धुभिः
वाच्यमानो ऽपि न ब्रूते कालपाशवशं गतः
śayānaḥ pariśocadbhiḥ parivītaḥ svabandhubhiḥ
vācyamāno 'pi na brūte kālapāśavaśaṃ gataḥ
- 18
एवं कुटुम्बभरणे व्यापृतात्माजितेन्द्रियः
म्रियते रुदतां स्वानाम् उरुवेदनयास्तधीः
evaṃ kuṭumbabharaṇe vyāpṛtātmājitendriyaḥ
mriyate rudatāṃ svānām uruvedanayāstadhīḥ
- 19
यमदूतौ तदा प्राप्तौ भीमौ सरभसेक्षणौ
स दृष्ट्वा त्रस्तहृदयः शकृन्मूत्रं विमुञ्चति
yamadūtau tadā prāptau bhīmau sarabhasekṣaṇau
sa dṛṣṭvā trastahṛdayaḥ śakṛnmūtraṃ vimuñcati
- 20
यातनादेह आवृत्य पाशैर्बद्ध्वा गले बलात्
नयतो दीर्घम् अध्वानं दण्ड्यं राजभटा यथा
yātanādeha āvṛtya pāśairbaddhvā gale balāt
nayato dīrgham adhvānaṃ daṇḍyaṃ rājabhaṭā yathā
- 21
तयोर्निर्भिन्नहृदयस्तर्जनैर्जातवेपथुः
पथि श्वभिर्भक्ष्यमाण आर्तो ऽघं स्वम् अनुस्मरन्
tayornirbhinnahṛdayastarjanairjātavepathuḥ
pathi śvabhirbhakṣyamāṇa ārto 'ghaṃ svam anusmaran
- 22
क्षुत्तृट्परीतो ऽर्कदवानलानिलैः संतप्यमानः पथि तप्तवालुके
कृच्छ्रेण पृष्ठे कशया च ताडितश्चलत्य् अशक्तो ऽपि निराश्रमोदके
kṣuttṛṭparīto 'rkadavānalānilaiḥ saṃtapyamānaḥ pathi taptavāluke
kṛcchreṇa pṛṣṭhe kaśayā ca tāḍitaścalaty aśakto 'pi nirāśramodake
- 23
तत्र तत्र पतन्श्रान्तो मूर्छितः पुनर् उत्थितः
पथा पापीयसा नीतस्तरसा यमसादनम्
tatra tatra patanśrānto mūrchitaḥ punar utthitaḥ
pathā pāpīyasā nītastarasā yamasādanam
- 24
योजनानां सहस्राणि नवतिं नव चाध्वनः
त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा नीतः प्राप्नोति यातनाः
yojanānāṃ sahasrāṇi navatiṃ nava cādhvanaḥ
tribhirmuhūrtairdvābhyāṃ vā nītaḥ prāpnoti yātanāḥ
- 25
आदीपनं स्वगात्राणां वेष्टयित्वोल्मुकादिभिः
आत्ममांसादनं क्वापि स्वकृत्तं परतो ऽपि वा
ādīpanaṃ svagātrāṇāṃ veṣṭayitvolmukādibhiḥ
ātmamāṃsādanaṃ kvāpi svakṛttaṃ parato 'pi vā
- 26
जीवतश्चान्त्राभ्युद्धारः श्वगृध्रैर्यमसादने
सर्पवृश्चिकदंशाद्यैर्दशद्भिश्चात्मवैशसम्
jīvataścāntrābhyuddhāraḥ śvagṛdhrairyamasādane
sarpavṛścikadaṃśādyairdaśadbhiścātmavaiśasam
- 27
कृन्तनं चावयवशो गजादिभ्यो भिदापनम्
पातनं गिरिशृङ्गेभ्यो रोधनं चाम्बुगर्तयोः
kṛntanaṃ cāvayavaśo gajādibhyo bhidāpanam
pātanaṃ giriśṛṅgebhyo rodhanaṃ cāmbugartayoḥ
- 28
यास्तामिस्रान्धतामिस्रा रौरवाद्याश्च यातनाः
भुङ्क्ते नरो वा नारी वा मिथः सङ्गेन निर्मिताः
yāstāmisrāndhatāmisrā rauravādyāśca yātanāḥ
bhuṅkte naro vā nārī vā mithaḥ saṅgena nirmitāḥ
- 29
अत्रैव नरकः स्वर्ग इति मातः प्रचक्षते
या यातना वै नारक्यस्ता इहाप्य् उपलक्षिताः
atraiva narakaḥ svarga iti mātaḥ pracakṣate
yā yātanā vai nārakyastā ihāpy upalakṣitāḥ
- 30
एवं कुटुम्बं बिभ्राण उदरम्भर एव वा
विसृज्येहोभयं प्रेत्य भुङ्क्ते तत्फलम् ईदृशम्
evaṃ kuṭumbaṃ bibhrāṇa udarambhara eva vā
visṛjyehobhayaṃ pretya bhuṅkte tatphalam īdṛśam

