37 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्री सा कर्दमस्य दयिता किल देवहूतिः
विस्रस्तमोहपटला तम् अभिप्रणम्य तुष्टाव तत्त्वविषयाङ्कितसिद्धिभूमिम्
maitreya uvāca
evaṃ niśamya kapilasya vaco janitrī sā kardamasya dayitā kila devahūtiḥ
visrastamohapaṭalā tam abhipraṇamya tuṣṭāva tattvaviṣayāṅkitasiddhibhūmim
- 2
देवहूतिर् उवाच
अथाप्य् अजो ऽन्तःसलिले शयानं भूतेन्द्रियार्थात्ममयं वपुस्ते
गुणप्रवाहं सदशेषबीजं दध्यौ स्वयं यज्जठराब्जजातः
devahūtir uvāca
athāpy ajo 'ntaḥsalile śayānaṃ bhūtendriyārthātmamayaṃ vapuste
guṇapravāhaṃ sadaśeṣabījaṃ dadhyau svayaṃ yajjaṭharābjajātaḥ
- 3
स एव विश्वस्य भवान्विधत्ते गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्यः
सर्गाद्य् अनीहो ऽवितथाभिसंधिर् आत्मेश्वरो ऽतर्क्यसहस्रशक्तिः
sa eva viśvasya bhavānvidhatte guṇapravāheṇa vibhaktavīryaḥ
sargādy anīho 'vitathābhisaṃdhir ātmeśvaro 'tarkyasahasraśaktiḥ
- 4
स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ कथं नु यस्योदर एतद् आसीत्
विश्वं युगान्ते वटपत्त्र एकः शेते स्म मायाशिशुर् अङ्घ्रिपानः
sa tvaṃ bhṛto me jaṭhareṇa nātha kathaṃ nu yasyodara etad āsīt
viśvaṃ yugānte vaṭapattra ekaḥ śete sma māyāśiśur aṅghripānaḥ
- 5
त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो विभूतये
यथावतारास्तव सूकरादयस्तथायम् अप्य् आत्मपथोपलब्धये
tvaṃ dehatantraḥ praśamāya pāpmanāṃ nideśabhājāṃ ca vibho vibhūtaye
yathāvatārāstava sūkarādayastathāyam apy ātmapathopalabdhaye
- 6
यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनाद्यत्प्रह्वणाद्यत्स्मरणाद् अपि क्वचित्
श्वादो ऽपि सद्यः सवनाय कल्पते कुतः पुनस्ते भगवन्नु दर्शनात्
yannāmadheyaśravaṇānukīrtanādyatprahvaṇādyatsmaraṇād api kvacit
śvādo 'pi sadyaḥ savanāya kalpate kutaḥ punaste bhagavannu darśanāt
- 7
अहो बत श्वपचो ऽतो गरीयान्यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम्
तेपुस्तपस्ते जुहुवुः सस्नुर् आर्या ब्रह्मानूचुर्नाम गृणन्ति ये ते
aho bata śvapaco 'to garīyānyajjihvāgre vartate nāma tubhyam
tepustapaste juhuvuḥ sasnur āryā brahmānūcurnāma gṛṇanti ye te
- 8
तं त्वाम् अहं ब्रह्म परं पुमांसं प्रत्यक्स्रोतस्य् आत्मनि संविभाव्यम्
स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं वन्दे विष्णुं कपिलं वेदगर्भम्
taṃ tvām ahaṃ brahma paraṃ pumāṃsaṃ pratyaksrotasy ātmani saṃvibhāvyam
svatejasā dhvastaguṇapravāhaṃ vande viṣṇuṃ kapilaṃ vedagarbham
- 9
मैत्रेय उवाच
ईडितो भगवान् एवं कपिलाख्यः परः पुमान्
वाचाविक्लवयेत्य् आह मातरं मातृवत्सलः
maitreya uvāca
īḍito bhagavān evaṃ kapilākhyaḥ paraḥ pumān
vācāviklavayety āha mātaraṃ mātṛvatsalaḥ
- 10
कपिल उवाच
मार्गेणानेन मातस्ते सुसेव्येनोदितेन मे
आस्थितेन परां काष्ठाम् अचिराद् अवरोत्स्यसि
kapila uvāca
mārgeṇānena mātaste susevyenoditena me
āsthitena parāṃ kāṣṭhām acirād avarotsyasi
- 11
श्रद्धत्स्वैतन्मतं मह्यं जुष्टं यद्ब्रह्मवादिभिः
येन माम् अभयं याया मृत्युम् ऋच्छन्त्य् अतद्विदः
śraddhatsvaitanmataṃ mahyaṃ juṣṭaṃ yadbrahmavādibhiḥ
yena mām abhayaṃ yāyā mṛtyum ṛcchanty atadvidaḥ
- 12
मैत्रेय उवाच
इति प्रदर्श्य भगवान्सतीं ताम् आत्मनो गतिम्
स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलो ऽनुमतो ययौ
maitreya uvāca
iti pradarśya bhagavānsatīṃ tām ātmano gatim
svamātrā brahmavādinyā kapilo 'numato yayau
- 13
सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योगयुक्
तस्मिन्न् आश्रम आपीडे सरस्वत्याः समाहिता
sā cāpi tanayoktena yogādeśena yogayuk
tasminn āśrama āpīḍe sarasvatyāḥ samāhitā
- 14
अभीक्ष्णावगाहकपिशान्जटिलान्कुटिलालकान्
आत्मानं चोग्रतपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम्
abhīkṣṇāvagāhakapiśānjaṭilānkuṭilālakān
ātmānaṃ cogratapasā bibhratī cīriṇaṃ kṛśam
- 15
प्रजापतेः कर्दमस्य तपोयोगविजृम्भितम्
स्वगार्हस्थ्यम् अनौपम्यं प्रार्थ्यं वैमानिकैर् अपि
prajāpateḥ kardamasya tapoyogavijṛmbhitam
svagārhasthyam anaupamyaṃ prārthyaṃ vaimānikair api
- 16
पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः
आसनानि च हैमानि सुस्पर्शास्तरणानि च
payaḥphenanibhāḥ śayyā dāntā rukmaparicchadāḥ
āsanāni ca haimāni susparśāstaraṇāni ca
- 17
स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च
रत्नप्रदीपा आभान्ति ललना रत्नसंयुताः
svacchasphaṭikakuḍyeṣu mahāmārakateṣu ca
ratnapradīpā ābhānti lalanā ratnasaṃyutāḥ
- 18
गृहोद्यानं कुसुमितै रम्यं बह्वमरद्रुमैः
कूजद्विहंगमिथुनं गायन्मत्तमधुव्रतम्
gṛhodyānaṃ kusumitai ramyaṃ bahvamaradrumaiḥ
kūjadvihaṃgamithunaṃ gāyanmattamadhuvratam
- 19
यत्र प्रविष्टम् आत्मानं विबुधानुचरा जगुः
वाप्याम् उत्पलगन्धिन्यां कर्दमेनोपलालितम्
yatra praviṣṭam ātmānaṃ vibudhānucarā jaguḥ
vāpyām utpalagandhinyāṃ kardamenopalālitam
- 20
हित्वा तद् ईप्सिततमम् अप्य् आखण्डलयोषिताम्
किंचिच्चकार वदनं पुत्रविश्लेषणातुरा
hitvā tad īpsitatamam apy ākhaṇḍalayoṣitām
kiṃciccakāra vadanaṃ putraviśleṣaṇāturā
- 21
वनं प्रव्रजिते पत्याव् अपत्यविरहातुरा
ज्ञाततत्त्वाप्य् अभून्नष्टे वत्से गौर् इव वत्सला
vanaṃ pravrajite patyāv apatyavirahāturā
jñātatattvāpy abhūnnaṣṭe vatse gaur iva vatsalā
- 22
तम् एव ध्यायती देवम् अपत्यं कपिलं हरिम्
बभूवाचिरतो वत्स निःस्पृहा तादृशे गृहे
tam eva dhyāyatī devam apatyaṃ kapilaṃ harim
babhūvācirato vatsa niḥspṛhā tādṛśe gṛhe
- 23
ध्यायती भगवद्रूपं यद् आह ध्यानगोचरम्
सुतः प्रसन्नवदनं समस्तव्यस्तचिन्तया
dhyāyatī bhagavadrūpaṃ yad āha dhyānagocaram
sutaḥ prasannavadanaṃ samastavyastacintayā
- 24
भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा
युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना
bhaktipravāhayogena vairāgyeṇa balīyasā
yuktānuṣṭhānajātena jñānena brahmahetunā
- 25
विशुद्धेन तदात्मानम् आत्मना विश्वतोमुखम्
स्वानुभूत्या तिरोभूतमायागुणविशेषणम्
viśuddhena tadātmānam ātmanā viśvatomukham
svānubhūtyā tirobhūtamāyāguṇaviśeṣaṇam
- 26
ब्रह्मण्य् अवस्थितमतिर्भगवत्य् आत्मसंश्रये
निवृत्तजीवापत्तित्वात्क्षीणक्लेशाप्तनिर्वृतिः
brahmaṇy avasthitamatirbhagavaty ātmasaṃśraye
nivṛttajīvāpattitvātkṣīṇakleśāptanirvṛtiḥ
- 27
नित्यारूढसमाधित्वात्परावृत्तगुणभ्रमा
न सस्मार तदात्मानं स्वप्ने दृष्टम् इवोत्थितः
nityārūḍhasamādhitvātparāvṛttaguṇabhramā
na sasmāra tadātmānaṃ svapne dṛṣṭam ivotthitaḥ
- 28
तद्देहः परतः पोषो ऽप्य् अकृशश्चाध्यसंभवात्
बभौ मलैर् अवच्छन्नः सधूम इव पावकः
taddehaḥ parataḥ poṣo 'py akṛśaścādhyasaṃbhavāt
babhau malair avacchannaḥ sadhūma iva pāvakaḥ
- 29
स्वाङ्गं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्बरम्
दैवगुप्तं न बुबुधे वासुदेवप्रविष्टधीः
svāṅgaṃ tapoyogamayaṃ muktakeśaṃ gatāmbaram
daivaguptaṃ na bubudhe vāsudevapraviṣṭadhīḥ
- 30
एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेणाचिरतः परम्
आत्मानं ब्रह्मनिर्वाणं भगवन्तम् अवाप ह
evaṃ sā kapiloktena mārgeṇācirataḥ param
ātmānaṃ brahmanirvāṇaṃ bhagavantam avāpa ha

