72 shlokas
- 1
श्रीभगवान् उवाच
अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक्
यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुषः प्राकृतैर्गुणैः
śrībhagavān uvāca
atha te sampravakṣyāmi tattvānāṃ lakṣaṇaṃ pṛthak
yadviditvā vimucyeta puruṣaḥ prākṛtairguṇaiḥ
- 2
ज्ञानं निःश्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम्
यद् आहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम्
jñānaṃ niḥśreyasārthāya puruṣasyātmadarśanam
yad āhurvarṇaye tatte hṛdayagranthibhedanam
- 3
अनादिर् आत्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः
प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम्
anādir ātmā puruṣo nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ
pratyagdhāmā svayaṃjyotirviśvaṃ yena samanvitam
- 4
स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभुः
यदृच्छयैवोपगताम् अभ्यपद्यत लीलया
sa eṣa prakṛtiṃ sūkṣmāṃ daivīṃ guṇamayīṃ vibhuḥ
yadṛcchayaivopagatām abhyapadyata līlayā
- 5
गुणैर्विचित्राः सृजतीं सरूपाः प्रकृतिं प्रजाः
विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगूहया
guṇairvicitrāḥ sṛjatīṃ sarūpāḥ prakṛtiṃ prajāḥ
vilokya mumuhe sadyaḥ sa iha jñānagūhayā
- 6
एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान्
कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैर् आत्मनि मन्यते
evaṃ parābhidhyānena kartṛtvaṃ prakṛteḥ pumān
karmasu kriyamāṇeṣu guṇair ātmani manyate
- 7
तद् अस्य संसृतिर्बन्धः पारतन्त्र्यं च तत्कृतम्
भवत्य् अकर्तुर् ईशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः
tad asya saṃsṛtirbandhaḥ pāratantryaṃ ca tatkṛtam
bhavaty akartur īśasya sākṣiṇo nirvṛtātmanaḥ
- 8
कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः
भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम्
kāryakāraṇakartṛtve kāraṇaṃ prakṛtiṃ viduḥ
bhoktṛtve sukhaduḥkhānāṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param
- 9
देवहूतिर् उवाच
प्रकृतेः पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम
ब्रूहि कारणयोर् अस्य सदसच्च यदात्मकम्
devahūtir uvāca
prakṛteḥ puruṣasyāpi lakṣaṇaṃ puruṣottama
brūhi kāraṇayor asya sadasacca yadātmakam
- 10
श्रीभगवान् उवाच
यत्तत्त्रिगुणम् अव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम्
प्रधानं प्रकृतिं प्राहुर् अविशेषं विशेषवत्
śrībhagavān uvāca
yattattriguṇam avyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam
pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhur aviśeṣaṃ viśeṣavat
- 11
पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा
एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः
pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā
etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ
- 12
महाभूतानि पञ्चैव भूर् आपो ऽग्निर्मरुन्नभः
तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे
mahābhūtāni pañcaiva bhūr āpo 'gnirmarunnabhaḥ
tanmātrāṇi ca tāvanti gandhādīni matāni me
- 13
इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्दृग्रसननासिकाः
वाक्करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते
indriyāṇi daśa śrotraṃ tvagdṛgrasananāsikāḥ
vākkarau caraṇau meḍhraṃ pāyurdaśama ucyate
- 14
मनो बुद्धिर् अहंकारश्चित्तम् इत्य् अन्तरात्मकम्
चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया
mano buddhir ahaṃkāraścittam ity antarātmakam
caturdhā lakṣyate bhedo vṛttyā lakṣaṇarūpayā
- 15
एतावान् एव संख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य ह
संनिवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः
etāvān eva saṃkhyāto brahmaṇaḥ saguṇasya ha
saṃniveśo mayā prokto yaḥ kālaḥ pañcaviṃśakaḥ
- 16
प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालम् एके यतो भयम्
अहंकारविमूढस्य कर्तुः प्रकृतिम् ईयुषः
prabhāvaṃ pauruṣaṃ prāhuḥ kālam eke yato bhayam
ahaṃkāravimūḍhasya kartuḥ prakṛtim īyuṣaḥ
- 17
प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि
चेष्टा यतः स भगवान्काल इत्य् उपलक्षितः
prakṛterguṇasāmyasya nirviśeṣasya mānavi
ceṣṭā yataḥ sa bhagavānkāla ity upalakṣitaḥ
- 18
अन्तः पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहिः
समन्वेत्य् एष सत्त्वानां भगवान् आत्ममायया
antaḥ puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa yo bahiḥ
samanvety eṣa sattvānāṃ bhagavān ātmamāyayā
- 19
दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान्
आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम्
daivātkṣubhitadharmiṇyāṃ svasyāṃ yonau paraḥ pumān
ādhatta vīryaṃ sāsūta mahattattvaṃ hiraṇmayam
- 20
विश्वम् आत्मगतं व्यञ्जन्कूटस्थो जगदङ्कुरः
स्वतेजसापिबत्तीव्रम् आत्मप्रस्वापनं तमः
viśvam ātmagataṃ vyañjankūṭastho jagadaṅkuraḥ
svatejasāpibattīvram ātmaprasvāpanaṃ tamaḥ
- 21
यत्तत्सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम्
यद् आहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम्
yattatsattvaguṇaṃ svacchaṃ śāntaṃ bhagavataḥ padam
yad āhurvāsudevākhyaṃ cittaṃ tanmahadātmakam
- 22
स्वच्छत्वम् अविकारित्वं शान्तत्वम् इति चेतसः
वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृतिः परा
svacchatvam avikāritvaṃ śāntatvam iti cetasaḥ
vṛttibhirlakṣaṇaṃ proktaṃ yathāpāṃ prakṛtiḥ parā
- 23
महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात्
क्रियाशक्तिर् अहंकारस्त्रिविधः समपद्यत
mahattattvādvikurvāṇādbhagavadvīryasambhavāt
kriyāśaktir ahaṃkārastrividhaḥ samapadyata
- 24
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भवः
मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महताम् अपि
vaikārikastaijasaśca tāmasaśca yato bhavaḥ
manasaścendriyāṇāṃ ca bhūtānāṃ mahatām api
- 25
सहस्रशिरसं साक्षाद्यम् अनन्तं प्रचक्षते
संकर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम्
sahasraśirasaṃ sākṣādyam anantaṃ pracakṣate
saṃkarṣaṇākhyaṃ puruṣaṃ bhūtendriyamanomayam
- 26
कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम्
शान्तघोरविमूढत्वम् इति वा स्याद् अहंकृतेः
kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca kāryatvaṃ ceti lakṣaṇam
śāntaghoravimūḍhatvam iti vā syād ahaṃkṛteḥ
- 27
वैकारिकाद्विकुर्वाणान्मनस्तत्त्वम् अजायत
यत्संकल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भवः
vaikārikādvikurvāṇānmanastattvam ajāyata
yatsaṃkalpavikalpābhyāṃ vartate kāmasambhavaḥ
- 28
यद्विदुर्ह्य् अनिरुद्धाख्यं हृषीकाणाम् अधीश्वरम्
शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभिः शनैः
yadvidurhy aniruddhākhyaṃ hṛṣīkāṇām adhīśvaram
śāradendīvaraśyāmaṃ saṃrādhyaṃ yogibhiḥ śanaiḥ
- 29
तैजसात्तु विकुर्वाणाद्बुद्धितत्त्वम् अभूत्सति
द्रव्यस्फुरणविज्ञानम् इन्द्रियाणाम् अनुग्रहः
taijasāttu vikurvāṇādbuddhitattvam abhūtsati
dravyasphuraṇavijñānam indriyāṇām anugrahaḥ
- 30
संशयो ऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिर् एव च
स्वाप इत्य् उच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तितः पृथक्
saṃśayo 'tha viparyāso niścayaḥ smṛtir eva ca
svāpa ity ucyate buddherlakṣaṇaṃ vṛttitaḥ pṛthak

