51 shlokas
- 1
श्रीशुक उवाच
निशम्य वाचं वदतो मुनेः पुण्यतमां नृप
भूयः पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथादृतः
śrīśuka uvāca
niśamya vācaṃ vadato muneḥ puṇyatamāṃ nṛpa
bhūyaḥ papraccha kauravyo vāsudevakathādṛtaḥ
- 2
विदुर उवाच
स वै स्वायम्भुवः सम्राट्प्रियः पुत्रः स्वयम्भुवः
प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने
vidura uvāca
sa vai svāyambhuvaḥ samrāṭpriyaḥ putraḥ svayambhuvaḥ
pratilabhya priyāṃ patnīṃ kiṃ cakāra tato mune
- 3
चरितं तस्य राजर्षेर् आदिराजस्य सत्तम
ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्य् असौ
caritaṃ tasya rājarṣer ādirājasya sattama
brūhi me śraddadhānāya viṣvaksenāśrayo hy asau
- 4
श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य नन्व् अञ्जसा सूरिभिर् ईडितो ऽर्थः
तत्तद्गुणानुश्रवणं मुकुन्दपादारविन्दं हृदयेषु येषाम्
śrutasya puṃsāṃ suciraśramasya nanv añjasā sūribhir īḍito 'rthaḥ
tattadguṇānuśravaṇaṃ mukundapādāravindaṃ hṛdayeṣu yeṣām
- 5
श्रीशुक उवाच
इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं सहस्रशीर्ष्णश्चरणोपधानम्
प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां प्रणीयमानो मुनिर् अभ्यचष्ट
śrīśuka uvāca
iti bruvāṇaṃ viduraṃ vinītaṃ sahasraśīrṣṇaścaraṇopadhānam
prahṛṣṭaromā bhagavatkathāyāṃ praṇīyamāno munir abhyacaṣṭa
- 6
मैत्रेय उवाच
यदा स्वभार्यया सार्धं जातः स्वायम्भुवो मनुः
प्राञ्जलिः प्रणतश्चेदं वेदगर्भम् अभाषत
maitreya uvāca
yadā svabhāryayā sārdhaṃ jātaḥ svāyambhuvo manuḥ
prāñjaliḥ praṇataścedaṃ vedagarbham abhāṣata
- 7
त्वम् एकः सर्वभूतानां जन्मकृद्वृत्तिदः पिता
तथापि नः प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत्
tvam ekaḥ sarvabhūtānāṃ janmakṛdvṛttidaḥ pitā
tathāpi naḥ prajānāṃ te śuśrūṣā kena vā bhavet
- 8
तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्व् ईड्यात्मशक्तिषु
यत्कृत्वेह यशो विष्वग् अमुत्र च भवेद्गतिः
tadvidhehi namastubhyaṃ karmasv īḍyātmaśaktiṣu
yatkṛtveha yaśo viṣvag amutra ca bhavedgatiḥ
- 9
ब्रह्मोवाच
प्रीतस्तुभ्यम् अहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर
यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्य् आत्मनार्पितम्
brahmovāca
prītastubhyam ahaṃ tāta svasti stādvāṃ kṣitīśvara
yannirvyalīkena hṛdā śādhi mety ātmanārpitam
- 10
एतावत्य् आत्मजैर्वीर कार्या ह्य् अपचितिर्गुरौ
शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरैः
etāvaty ātmajairvīra kāryā hy apacitirgurau
śaktyāpramattairgṛhyeta sādaraṃ gatamatsaraiḥ
- 11
स त्वम् अस्याम् अपत्यानि सदृशान्य् आत्मनो गुणैः
उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञैः पुरुषं यज
sa tvam asyām apatyāni sadṛśāny ātmano guṇaiḥ
utpādya śāsa dharmeṇa gāṃ yajñaiḥ puruṣaṃ yaja
- 12
परं शुश्रूषणं मह्यं स्यात्प्रजारक्षया नृप
भगवांस्ते प्रजाभर्तुर्हृषीकेशो ऽनुतुष्यति
paraṃ śuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ syātprajārakṣayā nṛpa
bhagavāṃste prajābharturhṛṣīkeśo 'nutuṣyati
- 13
येषां न तुष्टो भगवान्यज्ञलिङ्गो जनार्दनः
तेषां श्रमो ह्य् अपार्थाय यद् आत्मा नादृतः स्वयम्
yeṣāṃ na tuṣṭo bhagavānyajñaliṅgo janārdanaḥ
teṣāṃ śramo hy apārthāya yad ātmā nādṛtaḥ svayam
- 14
मनुर् उवाच
आदेशे ऽहं भगवतो वर्तेयामीवसूदन
स्थानं त्व् इहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो
manur uvāca
ādeśe 'haṃ bhagavato varteyāmīvasūdana
sthānaṃ tv ihānujānīhi prajānāṃ mama ca prabho
- 15
यद् ओकः सर्वभूतानां मही मग्ना महाम्भसि
अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम्
yad okaḥ sarvabhūtānāṃ mahī magnā mahāmbhasi
asyā uddharaṇe yatno deva devyā vidhīyatām
- 16
मैत्रेय उवाच
परमेष्ठी त्व् अपां मध्ये तथा सन्नाम् अवेक्ष्य गाम्
कथम् एनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम्
maitreya uvāca
parameṣṭhī tv apāṃ madhye tathā sannām avekṣya gām
katham enāṃ samunneṣya iti dadhyau dhiyā ciram
- 17
सृजतो मे क्षितिर्वार्भिः प्लाव्यमाना रसां गता
अथात्र किम् अनुष्ठेयम् अस्माभिः सर्गयोजितैः
यस्याहं हृदयाद् आसं स ईशो विदधातु मे
sṛjato me kṣitirvārbhiḥ plāvyamānā rasāṃ gatā
athātra kim anuṣṭheyam asmābhiḥ sargayojitaiḥ
yasyāhaṃ hṛdayād āsaṃ sa īśo vidadhātu me
- 18
इत्य् अभिध्यायतो नासाविवरात्सहसानघ
वराहतोको निरगाद् अङ्गुष्ठपरिमाणकः
ity abhidhyāyato nāsāvivarātsahasānagha
varāhatoko niragād aṅguṣṭhaparimāṇakaḥ
- 19
तस्याभिपश्यतः खस्थः क्षणेन किल भारत
गजमात्रः प्रववृधे तद् अद्भुतम् अभून्महत्
tasyābhipaśyataḥ khasthaḥ kṣaṇena kila bhārata
gajamātraḥ pravavṛdhe tad adbhutam abhūnmahat
- 20
मरीचिप्रमुखैर्विप्रैः कुमारैर्मनुना सह
दृष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा
marīcipramukhairvipraiḥ kumārairmanunā saha
dṛṣṭvā tatsaukaraṃ rūpaṃ tarkayāmāsa citradhā
- 21
किम् एतत्सूकरव्याजं सत्त्वं दिव्यम् अवस्थितम्
अहो बताश्चर्यम् इदं नासाया मे विनिःसृतम्
kim etatsūkaravyājaṃ sattvaṃ divyam avasthitam
aho batāścaryam idaṃ nāsāyā me viniḥsṛtam
- 22
दृष्टो ऽङ्गुष्ठशिरोमात्रः क्षणाद्गण्डशिलासमः
अपि स्विद्भगवान् एष यज्ञो मे खेदयन्मनः
dṛṣṭo 'ṅguṣṭhaśiromātraḥ kṣaṇādgaṇḍaśilāsamaḥ
api svidbhagavān eṣa yajño me khedayanmanaḥ
- 23
इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मणः सह सूनुभिः
भगवान्यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसंनिभः
iti mīmāṃsatastasya brahmaṇaḥ saha sūnubhiḥ
bhagavānyajñapuruṣo jagarjāgendrasaṃnibhaḥ
- 24
ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान्
स्वगर्जितेन ककुभः प्रतिस्वनयता विभुः
brahmāṇaṃ harṣayāmāsa haristāṃśca dvijottamān
svagarjitena kakubhaḥ pratisvanayatā vibhuḥ
- 25
निशम्य ते घर्घरितं स्वखेदक्षयिष्णु मायामयसूकरस्य
जनस्तपःसत्यनिवासिनस्ते त्रिभिः पवित्रैर्मुनयो ऽगृणन्स्म
niśamya te ghargharitaṃ svakhedakṣayiṣṇu māyāmayasūkarasya
janastapaḥsatyanivāsinaste tribhiḥ pavitrairmunayo 'gṛṇansma
- 26
तेषां सतां वेदवितानमूर्तिर्ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम्
विनद्य भूयो विबुधोदयाय गजेन्द्रलीलो जलम् आविवेश
teṣāṃ satāṃ vedavitānamūrtirbrahmāvadhāryātmaguṇānuvādam
vinadya bhūyo vibudhodayāya gajendralīlo jalam āviveśa
- 27
उत्क्षिप्तवालः खचरः कठोरः सटा विधुन्वन्खररोमशत्वक्
खुराहताभ्रः सितदंष्ट्र ईक्षाज्योतिर्बभासे भगवान्महीध्रः
utkṣiptavālaḥ khacaraḥ kaṭhoraḥ saṭā vidhunvankhararomaśatvak
khurāhatābhraḥ sitadaṃṣṭra īkṣājyotirbabhāse bhagavānmahīdhraḥ
- 28
घ्राणेन पृथ्व्याः पदवीं विजिघ्रन्क्रोडापदेशः स्वयम् अध्वराङ्गः
करालदंष्ट्रो ऽप्य् अकरालदृग्भ्याम् उद्वीक्ष्य विप्रान्गृणतो ऽविशत्कम्
ghrāṇena pṛthvyāḥ padavīṃ vijighrankroḍāpadeśaḥ svayam adhvarāṅgaḥ
karāladaṃṣṭro 'py akarāladṛgbhyām udvīkṣya viprāngṛṇato 'viśatkam
- 29
स वज्रकूटाङ्गनिपातवेगविशीर्णकुक्षिः स्तनयन्न् उदन्वान्
उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैर् इवार्तश्चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति
sa vajrakūṭāṅganipātavegaviśīrṇakukṣiḥ stanayann udanvān
utsṛṣṭadīrghormibhujair ivārtaścukrośa yajñeśvara pāhi meti
- 30
खुरैः क्षुरप्रैर्दरयंस्तद् आप उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम्
ददर्श गां तत्र सुषुप्सुर् अग्रे यां जीवधानीं स्वयम् अभ्यधत्त
khuraiḥ kṣuraprairdarayaṃstad āpa utpārapāraṃ triparū rasāyām
dadarśa gāṃ tatra suṣupsur agre yāṃ jīvadhānīṃ svayam abhyadhatta

