45 shlokas
- 1
देवहूतिर् उवाच
लक्षणं महदादीनां प्रकृतेः पुरुषस्य च
स्वरूपं लक्ष्यते ऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम्
devahūtir uvāca
lakṣaṇaṃ mahadādīnāṃ prakṛteḥ puruṣasya ca
svarūpaṃ lakṣyate 'mīṣāṃ yena tatpāramārthikam
- 2
यथा सांख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते
भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरशः प्रभो
yathā sāṃkhyeṣu kathitaṃ yanmūlaṃ tatpracakṣate
bhaktiyogasya me mārgaṃ brūhi vistaraśaḥ prabho
- 3
विरागो येन पुरुषो भगवन्सर्वतो भवेत्
आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृतीः
virāgo yena puruṣo bhagavansarvato bhavet
ācakṣva jīvalokasya vividhā mama saṃsṛtīḥ
- 4
कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते
स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतोः कुशलं जनाः
kālasyeśvararūpasya pareṣāṃ ca parasya te
svarūpaṃ bata kurvanti yaddhetoḥ kuśalaṃ janāḥ
- 5
लोकस्य मिथ्याभिमतेर् अचक्षुषश्चिरं प्रसुप्तस्य तमस्य् अनाश्रये
श्रान्तस्य कर्मस्व् अनुविद्धया धिया त्वम् आविरासीः किल योगभास्करः
lokasya mithyābhimater acakṣuṣaściraṃ prasuptasya tamasy anāśraye
śrāntasya karmasv anuviddhayā dhiyā tvam āvirāsīḥ kila yogabhāskaraḥ
- 6
मैत्रेय उवाच
इति मातुर्वचः श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महामुनिः
आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणार्दितः
maitreya uvāca
iti māturvacaḥ ślakṣṇaṃ pratinandya mahāmuniḥ
ābabhāṣe kuruśreṣṭha prītastāṃ karuṇārditaḥ
- 7
श्रीभगवान् उवाच
भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते
स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते
śrībhagavān uvāca
bhaktiyogo bahuvidho mārgairbhāmini bhāvyate
svabhāvaguṇamārgeṇa puṃsāṃ bhāvo vibhidyate
- 8
अभिसंधाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यम् एव वा
संरम्भी भिन्नदृग्भावं मयि कुर्यात्स तामसः
abhisaṃdhāya yo hiṃsāṃ dambhaṃ mātsaryam eva vā
saṃrambhī bhinnadṛgbhāvaṃ mayi kuryātsa tāmasaḥ
- 9
विषयान् अभिसंधाय यश ऐश्वर्यम् एव वा
अर्चादाव् अर्चयेद्यो मां पृथग्भावः स राजसः
viṣayān abhisaṃdhāya yaśa aiśvaryam eva vā
arcādāv arcayedyo māṃ pṛthagbhāvaḥ sa rājasaḥ
- 10
कर्मनिर्हारम् उद्दिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम्
यजेद्यष्टव्यम् इति वा पृथग्भावः स सात्त्विकः
karmanirhāram uddiśya parasminvā tadarpaṇam
yajedyaṣṭavyam iti vā pṛthagbhāvaḥ sa sāttvikaḥ
- 11
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये
मनोगतिर् अविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसो ऽम्बुधौ
madguṇaśrutimātreṇa mayi sarvaguhāśaye
manogatir avicchinnā yathā gaṅgāmbhaso 'mbudhau
- 12
लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्य् उदाहृतम्
अहैतुक्य् अव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे
lakṣaṇaṃ bhaktiyogasya nirguṇasya hy udāhṛtam
ahaituky avyavahitā yā bhaktiḥ puruṣottame
- 13
सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वम् अप्य् उत
दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः
sālokyasārṣṭisāmīpyasārūpyaikatvam apy uta
dīyamānaṃ na gṛhṇanti vinā matsevanaṃ janāḥ
- 14
स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः
येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते
sa eva bhaktiyogākhya ātyantika udāhṛtaḥ
yenātivrajya triguṇaṃ madbhāvāyopapadyate
- 15
निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा
क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यशः
niṣevitenānimittena svadharmeṇa mahīyasā
kriyāyogena śastena nātihiṃsreṇa nityaśaḥ
- 16
मद्धिष्ण्यदर्शनस्पर्शपूजास्तुत्यभिवन्दनैः
भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासंगमेन च
maddhiṣṇyadarśanasparśapūjāstutyabhivandanaiḥ
bhūteṣu madbhāvanayā sattvenāsaṃgamena ca
- 17
महतां बहुमानेन दीनानाम् अनुकम्पया
मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च
mahatāṃ bahumānena dīnānām anukampayā
maitryā caivātmatulyeṣu yamena niyamena ca
- 18
आध्यात्मिकानुश्रवणान्नामसंकीर्तनाच्च मे
आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहंक्रियया तथा
ādhyātmikānuśravaṇānnāmasaṃkīrtanācca me
ārjavenāryasaṅgena nirahaṃkriyayā tathā
- 19
मद्धर्मणो गुणैर् एतैः परिसंशुद्ध आशयः
पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम्
maddharmaṇo guṇair etaiḥ parisaṃśuddha āśayaḥ
puruṣasyāñjasābhyeti śrutamātraguṇaṃ hi mām
- 20
यथा वातरथो घ्राणम् आवृङ्क्ते गन्ध आशयात्
एवं योगरतं चेत आत्मानम् अविकारि यत्
yathā vātaratho ghrāṇam āvṛṅkte gandha āśayāt
evaṃ yogarataṃ ceta ātmānam avikāri yat
- 21
अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थितः सदा
तम् अवज्ञाय मां मर्त्यः कुरुते ऽर्चाविडम्बनम्
ahaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmāvasthitaḥ sadā
tam avajñāya māṃ martyaḥ kurute 'rcāviḍambanam
- 22
यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तम् आत्मानम् ईश्वरम्
हित्वार्चां भजते मौढ्याद्भस्मन्य् एव जुहोति सः
yo māṃ sarveṣu bhūteṣu santam ātmānam īśvaram
hitvārcāṃ bhajate mauḍhyādbhasmany eva juhoti saḥ
- 23
द्विषतः परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिनः
भूतेषु बद्धवैरस्य न मनः शान्तिम् ऋच्छति
dviṣataḥ parakāye māṃ mānino bhinnadarśinaḥ
bhūteṣu baddhavairasya na manaḥ śāntim ṛcchati
- 24
अहम् उच्चावचैर्द्रव्यैः क्रिययोत्पन्नयानघे
नैव तुष्ये ऽर्चितो ऽर्चायां भूतग्रामावमानिनः
aham uccāvacairdravyaiḥ kriyayotpannayānaghe
naiva tuṣye 'rcito 'rcāyāṃ bhūtagrāmāvamāninaḥ
- 25
अर्चादाव् अर्चयेत्तावद् ईश्वरं मां स्वकर्मकृत्
यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्व् अवस्थितम्
arcādāv arcayettāvad īśvaraṃ māṃ svakarmakṛt
yāvanna veda svahṛdi sarvabhūteṣv avasthitam
- 26
आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्य् अन्तरोदरम्
तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयम् उल्बणम्
ātmanaśca parasyāpi yaḥ karoty antarodaram
tasya bhinnadṛśo mṛtyurvidadhe bhayam ulbaṇam
- 27
अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम्
अर्हयेद्दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा
atha māṃ sarvabhūteṣu bhūtātmānaṃ kṛtālayam
arhayeddānamānābhyāṃ maitryābhinnena cakṣuṣā
- 28
जीवाः श्रेष्ठा ह्य् अजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे
ततः सचित्ताः प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तयः
jīvāḥ śreṣṭhā hy ajīvānāṃ tataḥ prāṇabhṛtaḥ śubhe
tataḥ sacittāḥ pravarāstataścendriyavṛttayaḥ
- 29
तत्रापि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः
तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठास्ततः शब्दविदो वराः
tatrāpi sparśavedibhyaḥ pravarā rasavedinaḥ
tebhyo gandhavidaḥ śreṣṭhāstataḥ śabdavido varāḥ
- 30
रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदतः
तेषां बहुपदाः श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात्
rūpabhedavidastatra tataścobhayatodataḥ
teṣāṃ bahupadāḥ śreṣṭhāścatuṣpādastato dvipāt

