29 shlokas
- 1
विदुर उवाच
अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामहः
प्रजाः ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभुः
vidura uvāca
antarhite bhagavati brahmā lokapitāmahaḥ
prajāḥ sasarja katidhā daihikīrmānasīrvibhuḥ
- 2
ये च मे भगवन्पृष्टास्त्वय्य् अर्था बहुवित्तम
तान्वदस्वानुपूर्व्येण छिन्द्धि नः सर्वसंशयान्
ye ca me bhagavanpṛṣṭāstvayy arthā bahuvittama
tānvadasvānupūrvyeṇa chinddhi naḥ sarvasaṃśayān
- 3
सूत उवाच
एवं संचोदितस्तेन क्षत्त्रा कौषारविर्मुनिः
प्रीतः प्रत्याह तान्प्रश्नान्हृदिस्थान् अथ भार्गव
sūta uvāca
evaṃ saṃcoditastena kṣattrā kauṣāravirmuniḥ
prītaḥ pratyāha tānpraśnānhṛdisthān atha bhārgava
- 4
मैत्रेय उवाच
विरिञ्चो ऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तपः
आत्मन्य् आत्मानम् आवेश्य यथाह भगवान् अजः
maitreya uvāca
viriñco 'pi tathā cakre divyaṃ varṣaśataṃ tapaḥ
ātmany ātmānam āveśya yathāha bhagavān ajaḥ
- 5
तद्विलोक्याब्जसम्भूतो वायुना यदधिष्ठितः
पद्मम् अम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम्
tadvilokyābjasambhūto vāyunā yadadhiṣṭhitaḥ
padmam ambhaśca tatkālakṛtavīryeṇa kampitam
- 6
तपसा ह्य् एधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया
विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद्वायुं सहाम्भसा
tapasā hy edhamānena vidyayā cātmasaṃsthayā
vivṛddhavijñānabalo nyapādvāyuṃ sahāmbhasā
- 7
तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम्
अनेन लोकान्प्राग्लीनान्कल्पितास्मीत्य् अचिन्तयत्
tadvilokya viyadvyāpi puṣkaraṃ yadadhiṣṭhitam
anena lokānprāglīnānkalpitāsmīty acintayat
- 8
पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदितः
एकं व्यभाङ्क्षीद् उरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा
padmakośaṃ tadāviśya bhagavatkarmacoditaḥ
ekaṃ vyabhāṅkṣīd urudhā tridhā bhāvyaṃ dvisaptadhā
- 9
एतावाञ्जीवलोकस्य संस्थाभेदः समाहृतः
धर्मस्य ह्य् अनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठ्य् असौ
etāvāñjīvalokasya saṃsthābhedaḥ samāhṛtaḥ
dharmasya hy animittasya vipākaḥ parameṣṭhy asau
- 10
विदुर उवाच
यथात्थ बहुरूपस्य हरेर् अद्भुतकर्मणः
कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन्यथा वर्णय नः प्रभो
vidura uvāca
yathāttha bahurūpasya harer adbhutakarmaṇaḥ
kālākhyaṃ lakṣaṇaṃ brahmanyathā varṇaya naḥ prabho
- 11
मैत्रेय उवाच
गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषो ऽप्रतिष्ठितः
पुरुषस्तदुपादानम् आत्मानं लीलयासृजत्
maitreya uvāca
guṇavyatikarākāro nirviśeṣo 'pratiṣṭhitaḥ
puruṣastadupādānam ātmānaṃ līlayāsṛjat
- 12
विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया
ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना
viśvaṃ vai brahmatanmātraṃ saṃsthitaṃ viṣṇumāyayā
īśvareṇa paricchinnaṃ kālenāvyaktamūrtinā
- 13
यथेदानीं तथाग्रे च पश्चाद् अप्य् एतद् ईदृशम्
सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु यः
yathedānīṃ tathāgre ca paścād apy etad īdṛśam
sargo navavidhastasya prākṛto vaikṛtastu yaḥ
- 14
कालद्रव्यगुणैर् अस्य त्रिविधः प्रतिसंक्रमः
आद्यस्तु महतः सर्गो गुणवैषम्यम् आत्मनः
kāladravyaguṇair asya trividhaḥ pratisaṃkramaḥ
ādyastu mahataḥ sargo guṇavaiṣamyam ātmanaḥ
- 15
द्वितीयस्त्व् अहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदयः
भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान्
dvitīyastv ahamo yatra dravyajñānakriyodayaḥ
bhūtasargastṛtīyastu tanmātro dravyaśaktimān
- 16
चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः
वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः
caturtha aindriyaḥ sargo yastu jñānakriyātmakaḥ
vaikāriko devasargaḥ pañcamo yanmayaṃ manaḥ
- 17
षष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्व् अबुद्धिकृतः प्रभोः
षड् इमे प्राकृताः सर्गा वैकृतान् अपि मे शृणु
ṣaṣṭhastu tamasaḥ sargo yastv abuddhikṛtaḥ prabhoḥ
ṣaḍ ime prākṛtāḥ sargā vaikṛtān api me śṛṇu
- 18
रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधसः
सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषां च यः
rajobhājo bhagavato līleyaṃ harimedhasaḥ
saptamo mukhyasargastu ṣaḍvidhastasthuṣāṃ ca yaḥ
- 19
वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः
उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशेषिणः
vanaspatyoṣadhilatātvaksārā vīrudho drumāḥ
utsrotasastamaḥprāyā antaḥsparśā viśeṣiṇaḥ
- 20
तिरश्चाम् अष्टमः सर्गः सो ऽष्टाविंशद्विधो मतः
अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हृद्य् अवेदिनः
tiraścām aṣṭamaḥ sargaḥ so 'ṣṭāviṃśadvidho mataḥ
avido bhūritamaso ghrāṇajñā hṛdy avedinaḥ
- 21
गौर् अजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः
द्विशफाः पशवश्चेमे अविर् उष्ट्रश्च सत्तम
gaur ajo mahiṣaḥ kṛṣṇaḥ sūkaro gavayo ruruḥ
dviśaphāḥ paśavaśceme avir uṣṭraśca sattama
- 22
खरो ऽश्वो ऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा
एते चैकशफाः क्षत्तः शृणु पञ्चनखान्पशून्
kharo 'śvo 'śvataro gauraḥ śarabhaścamarī tathā
ete caikaśaphāḥ kṣattaḥ śṛṇu pañcanakhānpaśūn
- 23
श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शशशल्लकौ
सिंहः कपिर्गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः
śvā sṛgālo vṛko vyāghro mārjāraḥ śaśaśallakau
siṃhaḥ kapirgajaḥ kūrmo godhā ca makarādayaḥ
- 24
कङ्कगृध्रबकश्येनभासभल्लूकबर्हिणः
हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादयः खगाः
kaṅkagṛdhrabakaśyenabhāsabhallūkabarhiṇaḥ
haṃsasārasacakrāhvakākolūkādayaḥ khagāḥ
- 25
अर्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तर् एकविधो नृणाम्
रजो ऽधिकाः कर्मपरा दुःखे च सुखमानिनः
arvāksrotastu navamaḥ kṣattar ekavidho nṛṇām
rajo 'dhikāḥ karmaparā duḥkhe ca sukhamāninaḥ
- 26
वैकृतास्त्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम
वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः कौमारस्तूभयात्मकः
vaikṛtāstraya evaite devasargaśca sattama
vaikārikastu yaḥ proktaḥ kaumārastūbhayātmakaḥ
- 27
देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधाः पितरो ऽसुराः
गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः
devasargaścāṣṭavidho vibudhāḥ pitaro 'surāḥ
gandharvāpsarasaḥ siddhā yakṣarakṣāṃsi cāraṇāḥ
- 28
भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्राः किंनरादयः
दशैते विदुराख्याताः सर्गास्ते विश्वसृक्कृताः
bhūtapretapiśācāśca vidyādhrāḥ kiṃnarādayaḥ
daśaite vidurākhyātāḥ sargāste viśvasṛkkṛtāḥ
- 29
अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशान्मन्वन्तराणि च
एवं रजःप्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्व् आत्मभूर्हरिः
सृजत्य् अमोघसंकल्प आत्मैवात्मानम् आत्मना
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vaṃśānmanvantarāṇi ca
evaṃ rajaḥplutaḥ sraṣṭā kalpādiṣv ātmabhūrhariḥ
sṛjaty amoghasaṃkalpa ātmaivātmānam ātmanā

