45 shlokas
- 1
शौनक उवाच
कपिलस्तत्त्वसंख्याता भगवान् आत्ममायया
जातः स्वयम् अजः साक्षाद् आत्मप्रज्ञप्तये नृणाम्
śaunaka uvāca
kapilastattvasaṃkhyātā bhagavān ātmamāyayā
jātaḥ svayam ajaḥ sākṣād ātmaprajñaptaye nṛṇām
- 2
न ह्य् अस्य वर्ष्मणः पुंसां वरिम्णः सर्वयोगिनाम्
विश्रुतौ श्रुतदेवस्य भूरि तृप्यन्ति मे ऽसवः
na hy asya varṣmaṇaḥ puṃsāṃ varimṇaḥ sarvayoginām
viśrutau śrutadevasya bhūri tṛpyanti me 'savaḥ
- 3
यद्यद्विधत्ते भगवान्स्वच्छन्दात्मात्ममायया
तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्य् अनुकीर्तय
yadyadvidhatte bhagavānsvacchandātmātmamāyayā
tāni me śraddadhānasya kīrtanyāny anukīrtaya
- 4
सूत उवाच
द्वैपायनसखस्त्व् एवं मैत्रेयो भगवांस्तथा
प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदितः
sūta uvāca
dvaipāyanasakhastv evaṃ maitreyo bhagavāṃstathā
prāhedaṃ viduraṃ prīta ānvīkṣikyāṃ pracoditaḥ
- 5
मैत्रेय उवाच
पितरि प्रस्थिते ऽरण्यं मातुः प्रियचिकीर्षया
तस्मिन्बिन्दुसरे ऽवात्सीद्भगवान्कपिलः किल
maitreya uvāca
pitari prasthite 'raṇyaṃ mātuḥ priyacikīrṣayā
tasminbindusare 'vātsīdbhagavānkapilaḥ kila
- 6
तम् आसीनम् अकर्माणं तत्त्वमार्गाग्रदर्शनम्
स्वसुतं देवहूत्य् आह धातुः संस्मरती वचः
tam āsīnam akarmāṇaṃ tattvamārgāgradarśanam
svasutaṃ devahūty āha dhātuḥ saṃsmaratī vacaḥ
- 7
देवहूतिर् उवाच
निर्विण्णा नितरां भूमन्न् असदिन्द्रियतर्षणात्
येन संभाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तमः प्रभो
devahūtir uvāca
nirviṇṇā nitarāṃ bhūmann asadindriyatarṣaṇāt
yena saṃbhāvyamānena prapannāndhaṃ tamaḥ prabho
- 8
तस्य त्वं तमसो ऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम्
सच्चक्षुर्जन्मनाम् अन्ते लब्धं मे त्वदनुग्रहात्
tasya tvaṃ tamaso 'ndhasya duṣpārasyādya pāragam
saccakṣurjanmanām ante labdhaṃ me tvadanugrahāt
- 9
य आद्यो भगवान्पुंसाम् ईश्वरो वै भवान्किल
लोकस्य तमसान्धस्य चक्षुः सूर्य इवोदितः
ya ādyo bhagavānpuṃsām īśvaro vai bhavānkila
lokasya tamasāndhasya cakṣuḥ sūrya ivoditaḥ
- 10
अथ मे देव सम्मोहम् अपाक्रष्टुं त्वम् अर्हसि
यो ऽवग्रहो ऽहं ममेतीत्य् एतस्मिन्योजितस्त्वया
atha me deva sammoham apākraṣṭuṃ tvam arhasi
yo 'vagraho 'haṃ mametīty etasminyojitastvayā
- 11
तं त्वा गताहं शरणं शरण्यं स्वभृत्यसंसारतरोः कुठारम्
जिज्ञासयाहं प्रकृतेः पूरुषस्य नमामि सद्धर्मविदां वरिष्ठम्
taṃ tvā gatāhaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ svabhṛtyasaṃsārataroḥ kuṭhāram
jijñāsayāhaṃ prakṛteḥ pūruṣasya namāmi saddharmavidāṃ variṣṭham
- 12
मैत्रेय उवाच
इति स्वमातुर्निरवद्यम् ईप्सितं निशम्य पुंसाम् अपवर्गवर्धनम्
धियाभिनन्द्यात्मवतां सतां गतिर्बभाष ईषत्स्मितशोभिताननः
maitreya uvāca
iti svamāturniravadyam īpsitaṃ niśamya puṃsām apavargavardhanam
dhiyābhinandyātmavatāṃ satāṃ gatirbabhāṣa īṣatsmitaśobhitānanaḥ
- 13
श्रीभगवान् उवाच
योग आध्यात्मिकः पुंसां मतो निःश्रेयसाय मे
अत्यन्तोपरतिर्यत्र दुःखस्य च सुखस्य च
śrībhagavān uvāca
yoga ādhyātmikaḥ puṃsāṃ mato niḥśreyasāya me
atyantoparatiryatra duḥkhasya ca sukhasya ca
- 14
तम् इमं ते प्रवक्ष्यामि यम् अवोचं पुरानघे
ऋषीणां श्रोतुकामानां योगं सर्वाङ्गनिपुणम्
tam imaṃ te pravakṣyāmi yam avocaṃ purānaghe
ṛṣīṇāṃ śrotukāmānāṃ yogaṃ sarvāṅganipuṇam
- 15
चेतः खल्व् अस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम्
गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये
cetaḥ khalv asya bandhāya muktaye cātmano matam
guṇeṣu saktaṃ bandhāya rataṃ vā puṃsi muktaye
- 16
अहं ममाभिमानोत्थैः कामलोभादिभिर्मलैः
वीतं यदा मनः शुद्धम् अदुःखम् असुखं समम्
ahaṃ mamābhimānotthaiḥ kāmalobhādibhirmalaiḥ
vītaṃ yadā manaḥ śuddham aduḥkham asukhaṃ samam
- 17
तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम्
निरन्तरं स्वयंज्योतिर् अणिमानम् अखण्डितम्
tadā puruṣa ātmānaṃ kevalaṃ prakṛteḥ param
nirantaraṃ svayaṃjyotir aṇimānam akhaṇḍitam
- 18
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना
परिपश्यत्य् उदासीनं प्रकृतिं च हतौजसम्
jñānavairāgyayuktena bhaktiyuktena cātmanā
paripaśyaty udāsīnaṃ prakṛtiṃ ca hataujasam
- 19
न युज्यमानया भक्त्या भगवत्य् अखिलात्मनि
सदृशो ऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये
na yujyamānayā bhaktyā bhagavaty akhilātmani
sadṛśo 'sti śivaḥ panthā yogināṃ brahmasiddhaye
- 20
प्रसङ्गम् अजरं पाशम् आत्मनः कवयो विदुः
स एव साधुषु कृतो मोक्षद्वारम् अपावृतम्
prasaṅgam ajaraṃ pāśam ātmanaḥ kavayo viduḥ
sa eva sādhuṣu kṛto mokṣadvāram apāvṛtam
- 21
तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम्
अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणाः
titikṣavaḥ kāruṇikāḥ suhṛdaḥ sarvadehinām
ajātaśatravaḥ śāntāḥ sādhavaḥ sādhubhūṣaṇāḥ
- 22
मय्य् अनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम्
मत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः
mayy ananyena bhāvena bhaktiṃ kurvanti ye dṛḍhām
matkṛte tyaktakarmāṇastyaktasvajanabāndhavāḥ
- 23
मदाश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च
तपन्ति विविधास्तापा नैतान्मद्गतचेतसः
madāśrayāḥ kathā mṛṣṭāḥ śṛṇvanti kathayanti ca
tapanti vividhāstāpā naitānmadgatacetasaḥ
- 24
त एते साधवः साध्वि सर्वसङ्गविवर्जिताः
सङ्गस्तेष्व् अथ ते प्रार्थ्यः सङ्गदोषहरा हि ते
ta ete sādhavaḥ sādhvi sarvasaṅgavivarjitāḥ
saṅgasteṣv atha te prārthyaḥ saṅgadoṣaharā hi te
- 25
सतां प्रसङ्गान्मम वीर्यसंविदो भवन्ति हृत्कर्णरसायनाः कथाः
तज्जोषणाद् आश्व् अपवर्गवर्त्मनि श्रद्धा रतिर्भक्तिर् अनुक्रमिष्यति
satāṃ prasaṅgānmama vīryasaṃvido bhavanti hṛtkarṇarasāyanāḥ kathāḥ
tajjoṣaṇād āśv apavargavartmani śraddhā ratirbhaktir anukramiṣyati
- 26
भक्त्या पुमान्जातविराग ऐन्द्रियाद्दृष्टश्रुतान्मद्रचनानुचिन्तया
चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तो यतिष्यते ऋजुभिर्योगमार्गैः
bhaktyā pumānjātavirāga aindriyāddṛṣṭaśrutānmadracanānucintayā
cittasya yatto grahaṇe yogayukto yatiṣyate ṛjubhiryogamārgaiḥ
- 27
असेवयायं प्रकृतेर्गुणानां ज्ञानेन वैराग्यविजृम्भितेन
योगेन मय्य् अर्पितया च भक्त्या मां प्रत्यगात्मानम् इहावरुन्धे
asevayāyaṃ prakṛterguṇānāṃ jñānena vairāgyavijṛmbhitena
yogena mayy arpitayā ca bhaktyā māṃ pratyagātmānam ihāvarundhe
- 28
देवहूतिर् उवाच
काचित्त्वय्य् उचिता भक्तिः कीदृशी मम गोचरा
यया पदं ते निर्वाणम् अञ्जसान्वाश्नवा अहम्
devahūtir uvāca
kācittvayy ucitā bhaktiḥ kīdṛśī mama gocarā
yayā padaṃ te nirvāṇam añjasānvāśnavā aham
- 29
यो योगो भगवद्बाणो निर्वाणात्मंस्त्वयोदितः
कीदृशः कति चाङ्गानि यतस्तत्त्वावबोधनम्
yo yogo bhagavadbāṇo nirvāṇātmaṃstvayoditaḥ
kīdṛśaḥ kati cāṅgāni yatastattvāvabodhanam
- 30
तद् एतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे
सुखं बुध्येय दुर्बोधं योषा भवदनुग्रहात्
tad etanme vijānīhi yathāhaṃ mandadhīrhare
sukhaṃ budhyeya durbodhaṃ yoṣā bhavadanugrahāt

