40 shlokas
- 1
ऋषिर् उवाच
इति तासां स्वशक्तीनां सतीनाम् असमेत्य सः
प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिम् ईश्वरः
ṛṣir uvāca
iti tāsāṃ svaśaktīnāṃ satīnām asametya saḥ
prasuptalokatantrāṇāṃ niśāmya gatim īśvaraḥ
- 2
कालसंज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्छक्तिम् उरुक्रमः
त्रयोविंशतितत्त्वानां गणं युगपद् आविशत्
kālasaṃjñāṃ tadā devīṃ bibhracchaktim urukramaḥ
trayoviṃśatitattvānāṃ gaṇaṃ yugapad āviśat
- 3
सो ऽनुप्रविष्टो भगवांश्चेष्टारूपेण तं गणम्
भिन्नं संयोजयामास सुप्तं कर्म प्रबोधयन्
so 'nupraviṣṭo bhagavāṃśceṣṭārūpeṇa taṃ gaṇam
bhinnaṃ saṃyojayāmāsa suptaṃ karma prabodhayan
- 4
प्रबुद्धकर्म दैवेन त्रयोविंशतिको गणः
प्रेरितो ऽजनयत्स्वाभिर्मात्राभिर् अधिपूरुषम्
prabuddhakarma daivena trayoviṃśatiko gaṇaḥ
prerito 'janayatsvābhirmātrābhir adhipūruṣam
- 5
परेण विशता स्वस्मिन्मात्रया विश्वसृग्गणः
चुक्षोभान्योन्यम् आसाद्य यस्मिन्लोकाश्चराचराः
pareṇa viśatā svasminmātrayā viśvasṛggaṇaḥ
cukṣobhānyonyam āsādya yasminlokāścarācarāḥ
- 6
हिरण्मयः स पुरुषः सहस्रपरिवत्सरान्
आण्डकोश उवासाप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहितः
hiraṇmayaḥ sa puruṣaḥ sahasraparivatsarān
āṇḍakośa uvāsāpsu sarvasattvopabṛṃhitaḥ
- 7
स वै विश्वसृजां गर्भो देवकर्मात्मशक्तिमान्
विबभाजात्मनात्मानम् एकधा दशधा त्रिधा
sa vai viśvasṛjāṃ garbho devakarmātmaśaktimān
vibabhājātmanātmānam ekadhā daśadhā tridhā
- 8
एष ह्य् अशेषसत्त्वानाम् आत्मांशः परमात्मनः
आद्यो ऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते
eṣa hy aśeṣasattvānām ātmāṃśaḥ paramātmanaḥ
ādyo 'vatāro yatrāsau bhūtagrāmo vibhāvyate
- 9
साध्यात्मः साधिदैवश्च साधिभूत इति त्रिधा
विराट्प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च
sādhyātmaḥ sādhidaivaśca sādhibhūta iti tridhā
virāṭprāṇo daśavidha ekadhā hṛdayena ca
- 10
स्मरन्विश्वसृजाम् ईशो विज्ञापितम् अधोक्षजः
विराजम् अतपत्स्वेन तेजसैषां विवृत्तये
smaranviśvasṛjām īśo vijñāpitam adhokṣajaḥ
virājam atapatsvena tejasaiṣāṃ vivṛttaye
- 11
अथ तस्याभितप्तस्य कतिधायतनानि ह
निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदतः शृणु
atha tasyābhitaptasya katidhāyatanāni ha
nirabhidyanta devānāṃ tāni me gadataḥ śṛṇu
- 12
तस्याग्निर् आस्यं निर्भिन्नं लोकपालो ऽविशत्पदम्
वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ प्रतिपद्यते
tasyāgnir āsyaṃ nirbhinnaṃ lokapālo 'viśatpadam
vācā svāṃśena vaktavyaṃ yayāsau pratipadyate
- 13
निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालो ऽविशद्धरेः
जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते
nirbhinnaṃ tālu varuṇo lokapālo 'viśaddhareḥ
jihvayāṃśena ca rasaṃ yayāsau pratipadyate
- 14
निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोर् आविशतां पदम्
घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत्
nirbhinne aśvinau nāse viṣṇor āviśatāṃ padam
ghrāṇenāṃśena gandhasya pratipattiryato bhavet
- 15
निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालो ऽविशद्विभोः
चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो भवेत्
nirbhinne akṣiṇī tvaṣṭā lokapālo 'viśadvibhoḥ
cakṣuṣāṃśena rūpāṇāṃ pratipattiryato bhavet
- 16
निर्भिन्नान्य् अस्य चर्माणि लोकपालो ऽनिलो ऽविशत्
प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते
nirbhinnāny asya carmāṇi lokapālo 'nilo 'viśat
prāṇenāṃśena saṃsparśaṃ yenāsau pratipadyate
- 17
कर्णाव् अस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिशः
श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते
karṇāv asya vinirbhinnau dhiṣṇyaṃ svaṃ viviśurdiśaḥ
śrotreṇāṃśena śabdasya siddhiṃ yena prapadyate
- 18
त्वचम् अस्य विनिर्भिन्नां विविशुर्धिष्ण्यम् ओषधीः
अंशेन रोमभिः कण्डूं यैर् असौ प्रतिपद्यते
tvacam asya vinirbhinnāṃ viviśurdhiṣṇyam oṣadhīḥ
aṃśena romabhiḥ kaṇḍūṃ yair asau pratipadyate
- 19
मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्वधिष्ण्यं क उपाविशत्
रेतसांशेन येनासाव् आनन्दं प्रतिपद्यते
meḍhraṃ tasya vinirbhinnaṃ svadhiṣṇyaṃ ka upāviśat
retasāṃśena yenāsāv ānandaṃ pratipadyate
- 20
गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत्
पायुनांशेन येनासौ विसर्गं प्रतिपद्यते
gudaṃ puṃso vinirbhinnaṃ mitro lokeśa āviśat
pāyunāṃśena yenāsau visargaṃ pratipadyate
- 21
हस्ताव् अस्य विनिर्भिन्नाव् इन्द्रः स्वर्पतिर् आविशत्
वार्त्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते
hastāv asya vinirbhinnāv indraḥ svarpatir āviśat
vārttayāṃśena puruṣo yayā vṛttiṃ prapadyate
- 22
पादाव् अस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुर् आविशत्
गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते
pādāv asya vinirbhinnau lokeśo viṣṇur āviśat
gatyā svāṃśena puruṣo yayā prāpyaṃ prapadyate
- 23
बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यम् आविशत्
बोधेनांशेन बोद्धव्यम्प्रतिपत्तिर्यतो भवेत्
buddhiṃ cāsya vinirbhinnāṃ vāgīśo dhiṣṇyam āviśat
bodhenāṃśena boddhavyampratipattiryato bhavet
- 24
हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यम् आविशत्
मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते
hṛdayaṃ cāsya nirbhinnaṃ candramā dhiṣṇyam āviśat
manasāṃśena yenāsau vikriyāṃ pratipadyate
- 25
आत्मानं चास्य निर्भिन्नम् अभिमानो ऽविशत्पदम्
कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते
ātmānaṃ cāsya nirbhinnam abhimāno 'viśatpadam
karmaṇāṃśena yenāsau kartavyaṃ pratipadyate
- 26
सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान्धिष्ण्यम् उपाविशत्
चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते
sattvaṃ cāsya vinirbhinnaṃ mahāndhiṣṇyam upāviśat
cittenāṃśena yenāsau vijñānaṃ pratipadyate
- 27
शीर्ष्णो ऽस्य द्यौर्धरा पद्भ्यां खं नाभेर् उदपद्यत
गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादयः
śīrṣṇo 'sya dyaurdharā padbhyāṃ khaṃ nābher udapadyata
guṇānāṃ vṛttayo yeṣu pratīyante surādayaḥ
- 28
आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवाः प्रपेदिरे
धरां रजःस्वभावेन पणयो ये च तान् अनु
ātyantikena sattvena divaṃ devāḥ prapedire
dharāṃ rajaḥsvabhāvena paṇayo ye ca tān anu
- 29
तार्तीयेन स्वभावेन भगवन्नाभिम् आश्रिताः
उभयोर् अन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदां गणाः
tārtīyena svabhāvena bhagavannābhim āśritāḥ
ubhayor antaraṃ vyoma ye rudrapārṣadāṃ gaṇāḥ
- 30
मुखतो ऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह
यस्तून्मुखत्वाद्वर्णानां मुख्यो ऽभूद्ब्राह्मणो गुरुः
mukhato 'vartata brahma puruṣasya kurūdvaha
yastūnmukhatvādvarṇānāṃ mukhyo 'bhūdbrāhmaṇo guruḥ

