42 shlokas
- 1
श्रीशुक उवाच
एवं ब्रुवाणं मैत्रेयं द्वैपायनसुतो बुधः
प्रीणयन्न् इव भारत्या विदुरः प्रत्यभाषत
śrīśuka uvāca
evaṃ bruvāṇaṃ maitreyaṃ dvaipāyanasuto budhaḥ
prīṇayann iva bhāratyā viduraḥ pratyabhāṣata
- 2
विदुर उवाच
ब्रह्मन्कथं भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिणः
लीलया चापि युज्येरन्निर्गुणस्य गुणाः क्रियाः
vidura uvāca
brahmankathaṃ bhagavataścinmātrasyāvikāriṇaḥ
līlayā cāpi yujyerannirguṇasya guṇāḥ kriyāḥ
- 3
क्रीडायाम् उद्यमो ऽर्भस्य कामश्चिक्रीडिषान्यतः
स्वतस्तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदान्यतः
krīḍāyām udyamo 'rbhasya kāmaścikrīḍiṣānyataḥ
svatastṛptasya ca kathaṃ nivṛttasya sadānyataḥ
- 4
अस्राक्षीद्भगवान्विश्वं गुणमयात्ममायया
तया संस्थापयत्य् एतद्भूयः प्रत्यपिधास्यति
asrākṣīdbhagavānviśvaṃ guṇamayātmamāyayā
tayā saṃsthāpayaty etadbhūyaḥ pratyapidhāsyati
- 5
देशतः कालतो यो ऽसाव् अवस्थातः स्वतो ऽन्यतः
अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम्
deśataḥ kālato yo 'sāv avasthātaḥ svato 'nyataḥ
aviluptāvabodhātmā sa yujyetājayā katham
- 6
भगवान् एक एवैष सर्वक्षेत्रेष्व् अवस्थितः
अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभिः कुतः
bhagavān eka evaiṣa sarvakṣetreṣv avasthitaḥ
amuṣya durbhagatvaṃ vā kleśo vā karmabhiḥ kutaḥ
- 7
एतस्मिन्मे मनो विद्वन्खिद्यते ऽज्ञानसंकटे
तन्नः पराणुद विभो कश्मलं मानसं महत्
etasminme mano vidvankhidyate 'jñānasaṃkaṭe
tannaḥ parāṇuda vibho kaśmalaṃ mānasaṃ mahat
- 8
श्रीशुक उवाच
स इत्थं चोदितः क्षत्त्रा तत्त्वजिज्ञासुना मुनिः
प्रत्याह भगवच्चित्तः स्मयन्न् इव गतस्मयः
śrīśuka uvāca
sa itthaṃ coditaḥ kṣattrā tattvajijñāsunā muniḥ
pratyāha bhagavaccittaḥ smayann iva gatasmayaḥ
- 9
मैत्रेय उवाच
सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरुध्यते
ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यम् उत बन्धनम्
maitreya uvāca
seyaṃ bhagavato māyā yannayena virudhyate
īśvarasya vimuktasya kārpaṇyam uta bandhanam
- 10
यद् अर्थेन विनामुष्य पुंस आत्मविपर्ययः
प्रतीयत उपद्रष्टुः स्वशिरश्छेदनादिकः
yad arthena vināmuṣya puṃsa ātmaviparyayaḥ
pratīyata upadraṣṭuḥ svaśiraśchedanādikaḥ
- 11
यथा जले चन्द्रमसः कम्पादिस्तत्कृतो गुणः
दृश्यते ऽसन्न् अपि द्रष्टुर् आत्मनो ऽनात्मनो गुणः
yathā jale candramasaḥ kampādistatkṛto guṇaḥ
dṛśyate 'sann api draṣṭur ātmano 'nātmano guṇaḥ
- 12
स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया
भगवद्भक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैर् इह
sa vai nivṛttidharmeṇa vāsudevānukampayā
bhagavadbhaktiyogena tirodhatte śanair iha
- 13
यदेन्द्रियोपरामो ऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरौ
विलीयन्ते तदा क्लेशाः संसुप्तस्येव कृत्स्नशः
yadendriyoparāmo 'tha draṣṭrātmani pare harau
vilīyante tadā kleśāḥ saṃsuptasyeva kṛtsnaśaḥ
- 14
अशेषसंक्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारेः
किं वा पुनस्तच्चरणारविन्दपरागसेवारतिर् आत्मलब्धा
aśeṣasaṃkleśaśamaṃ vidhatte guṇānuvādaśravaṇaṃ murāreḥ
kiṃ vā punastaccaraṇāravindaparāgasevāratir ātmalabdhā
- 15
विदुर उवाच
संछिन्नः संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो
उभयत्रापि भगवन्मनो मे संप्रधावति
vidura uvāca
saṃchinnaḥ saṃśayo mahyaṃ tava sūktāsinā vibho
ubhayatrāpi bhagavanmano me saṃpradhāvati
- 16
साध्व् एतद्व्याहृतं विद्वन्नात्ममायायनं हरेः
आभात्य् अपार्थं निर्मूलं विश्वमूलं न यद्बहिः
sādhv etadvyāhṛtaṃ vidvannātmamāyāyanaṃ hareḥ
ābhāty apārthaṃ nirmūlaṃ viśvamūlaṃ na yadbahiḥ
- 17
यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धेः परं गतः
ताव् उभौ सुखम् एधेते क्लिश्यत्य् अन्तरितो जनः
yaśca mūḍhatamo loke yaśca buddheḥ paraṃ gataḥ
tāv ubhau sukham edhete kliśyaty antarito janaḥ
- 18
अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्यापि नात्मनः
तां चापि युष्मच्चरणसेवयाहं पराणुदे
arthābhāvaṃ viniścitya pratītasyāpi nātmanaḥ
tāṃ cāpi yuṣmaccaraṇasevayāhaṃ parāṇude
- 19
यत्सेवया भगवतः कूटस्थस्य मधुद्विषः
रतिरासो भवेत्तीव्रः पादयोर्व्यसनार्दनः
yatsevayā bhagavataḥ kūṭasthasya madhudviṣaḥ
ratirāso bhavettīvraḥ pādayorvyasanārdanaḥ
- 20
दुरापा ह्य् अल्पतपसः सेवा वैकुण्ठवर्त्मसु
यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दनः
durāpā hy alpatapasaḥ sevā vaikuṇṭhavartmasu
yatropagīyate nityaṃ devadevo janārdanaḥ
- 21
सृष्ट्वाग्रे महदादीनि सविकाराण्य् अनुक्रमात्
तेभ्यो विराजम् उद्धृत्य तम् अनु प्राविशद्विभुः
sṛṣṭvāgre mahadādīni savikārāṇy anukramāt
tebhyo virājam uddhṛtya tam anu prāviśadvibhuḥ
- 22
यम् आहुर् आद्यं पुरुषं सहस्राङ्घ्र्यूरुबाहुकम्
यत्र विश्व इमे लोकाः सविकाशं त आसते
yam āhur ādyaṃ puruṣaṃ sahasrāṅghryūrubāhukam
yatra viśva ime lokāḥ savikāśaṃ ta āsate
- 23
यस्मिन्दशविधः प्राणः सेन्द्रियार्थेन्द्रियस्त्रिवृत्
त्वयेरितो यतो वर्णास्तद्विभूतीर्वदस्व नः
yasmindaśavidhaḥ prāṇaḥ sendriyārthendriyastrivṛt
tvayerito yato varṇāstadvibhūtīrvadasva naḥ
- 24
यत्र पुत्रैश्च पौत्रैश्च नप्तृभिः सह गोत्रजैः
प्रजा विचित्राकृतय आसन्याभिर् इदं ततम्
yatra putraiśca pautraiśca naptṛbhiḥ saha gotrajaiḥ
prajā vicitrākṛtaya āsanyābhir idaṃ tatam
- 25
प्रजापतीनां स पतिश्चक्ᄆपे कान्प्रजापतीन्
सर्गांश्चैवानुसर्गांश्च मनून्मन्वन्तराधिपान्
prajāpatīnāṃ sa patiścakᄆpe kānprajāpatīn
sargāṃścaivānusargāṃśca manūnmanvantarādhipān
- 26
एतेषाम् अपि वेदांश्च वंशानुचरितानि च
उपर्य् अधश्च ये लोका भूमेर्मित्रात्मजासते
eteṣām api vedāṃśca vaṃśānucaritāni ca
upary adhaśca ye lokā bhūmermitrātmajāsate
- 27
तेषां संस्थां प्रमाणं च भूर्लोकस्य च वर्णय
तिर्यङ्मानुषदेवानां सरीसृपपतत्रिणाम्
वद नः सर्गसंव्यूहं गार्भस्वेदद्विजोद्भिदाम्
teṣāṃ saṃsthāṃ pramāṇaṃ ca bhūrlokasya ca varṇaya
tiryaṅmānuṣadevānāṃ sarīsṛpapatatriṇām
vada naḥ sargasaṃvyūhaṃ gārbhasvedadvijodbhidām
- 28
गुणावतारैर्विश्वस्य सर्गस्थित्यप्ययाश्रयम्
सृजतः श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदारविक्रमम्
guṇāvatārairviśvasya sargasthityapyayāśrayam
sṛjataḥ śrīnivāsasya vyācakṣvodāravikramam
- 29
वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावतः
ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्षणम्
varṇāśramavibhāgāṃśca rūpaśīlasvabhāvataḥ
ṛṣīṇāṃ janmakarmāṇi vedasya ca vikarṣaṇam
- 30
यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथः प्रभो
नैष्कर्म्यस्य च सांख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्स्मृतम्
yajñasya ca vitānāni yogasya ca pathaḥ prabho
naiṣkarmyasya ca sāṃkhyasya tantraṃ vā bhagavatsmṛtam

