50 shlokas
- 1
श्रीशुक उवाच
द्वारि द्युनद्या ऋषभः कुरूणां मैत्रेयम् आसीनम् अगाधबोधम्
क्षत्तोपसृत्याच्युतभावसिद्धः पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्तः
śrīśuka uvāca
dvāri dyunadyā ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ maitreyam āsīnam agādhabodham
kṣattopasṛtyācyutabhāvasiddhaḥ papraccha sauśīlyaguṇābhitṛptaḥ
- 2
विदुर उवाच
सुखाय कर्माणि करोति लोको न तैः सुखं वान्यदुपारमं वा
विन्देत भूयस्तत एव दुःखं यद् अत्र युक्तं भगवान्वदेन्नः
vidura uvāca
sukhāya karmāṇi karoti loko na taiḥ sukhaṃ vānyadupāramaṃ vā
vindeta bhūyastata eva duḥkhaṃ yad atra yuktaṃ bhagavānvadennaḥ
- 3
जनस्य कृष्णाद्विमुखस्य दैवाद् अधर्मशीलस्य सुदुःखितस्य
अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य
janasya kṛṣṇādvimukhasya daivād adharmaśīlasya suduḥkhitasya
anugrahāyeha caranti nūnaṃ bhūtāni bhavyāni janārdanasya
- 4
तत्साधुवर्यादिश वर्त्म शं नः संराधितो भगवान्येन पुंसाम्
हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूते ज्ञानं सतत्त्वाधिगमं पुराणम्
tatsādhuvaryādiśa vartma śaṃ naḥ saṃrādhito bhagavānyena puṃsām
hṛdi sthito yacchati bhaktipūte jñānaṃ satattvādhigamaṃ purāṇam
- 5
करोति कर्माणि कृतावतारो यान्य् आत्मतन्त्रो भगवांस्त्र्यधीशः
यथा ससर्जाग्र इदं निरीहः संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते
karoti karmāṇi kṛtāvatāro yāny ātmatantro bhagavāṃstryadhīśaḥ
yathā sasarjāgra idaṃ nirīhaḥ saṃsthāpya vṛttiṃ jagato vidhatte
- 6
यथा पुनः स्वे ख इदं निवेश्य शेते गुहायां स निवृत्तवृत्तिः
योगेश्वराधीश्वर एक एतद् अनुप्रविष्टो बहुधा यथासीत्
yathā punaḥ sve kha idaṃ niveśya śete guhāyāṃ sa nivṛttavṛttiḥ
yogeśvarādhīśvara eka etad anupraviṣṭo bahudhā yathāsīt
- 7
क्रीडन्विधत्ते द्विजगोसुराणां क्षेमाय कर्माण्य् अवतारभेदैः
मनो न तृप्यत्य् अपि शृण्वतां नः सुश्लोकमौलेश्चरितामृतानि
krīḍanvidhatte dvijagosurāṇāṃ kṣemāya karmāṇy avatārabhedaiḥ
mano na tṛpyaty api śṛṇvatāṃ naḥ suślokamauleścaritāmṛtāni
- 8
यैस्तत्त्वभेदैर् अधिलोकनाथो लोकान् अलोकान्सह लोकपालान्
अचीक्ᄆपद्यत्र हि सर्वसत्त्वनिकायभेदो ऽधिकृतः प्रतीतः
yaistattvabhedair adhilokanātho lokān alokānsaha lokapālān
acīkᄆpadyatra hi sarvasattvanikāyabhedo 'dhikṛtaḥ pratītaḥ
- 9
येन प्रजानाम् उत आत्मकर्मरूपाभिधानां च भिदां व्यधत्त
नारायणो विश्वसृग् आत्मयोनिर् एतच्च नो वर्णय विप्रवर्य
yena prajānām uta ātmakarmarūpābhidhānāṃ ca bhidāṃ vyadhatta
nārāyaṇo viśvasṛg ātmayonir etacca no varṇaya vipravarya
- 10
परावरेषां भगवन्व्रतानि श्रुतानि मे व्यासमुखाद् अभीक्ष्णम्
अतृप्नुम क्षुल्लसुखावहानां तेषाम् ऋते कृष्णकथामृतौघात्
parāvareṣāṃ bhagavanvratāni śrutāni me vyāsamukhād abhīkṣṇam
atṛpnuma kṣullasukhāvahānāṃ teṣām ṛte kṛṣṇakathāmṛtaughāt
- 11
कस्तृप्नुयात्तीर्थपदो ऽभिधानात्सत्त्रेषु वः सूरिभिर् ईड्यमानात्
यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति
kastṛpnuyāttīrthapado 'bhidhānātsattreṣu vaḥ sūribhir īḍyamānāt
yaḥ karṇanāḍīṃ puruṣasya yāto bhavapradāṃ geharatiṃ chinatti
- 12
मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानां सखापि ते भारतम् आह कृष्णः
यस्मिन्नृणां ग्राम्यसुखानुवादैर्मतिर्गृहीता नु हरेः कथायाम्
munirvivakṣurbhagavadguṇānāṃ sakhāpi te bhāratam āha kṛṣṇaḥ
yasminnṛṇāṃ grāmyasukhānuvādairmatirgṛhītā nu hareḥ kathāyām
- 13
सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिम् अन्यत्र करोति पुंसः
हरेः पदानुस्मृतिनिर्वृतस्य समस्तदुःखाप्ययम् आशु धत्ते
sā śraddadhānasya vivardhamānā viraktim anyatra karoti puṃsaḥ
hareḥ padānusmṛtinirvṛtasya samastaduḥkhāpyayam āśu dhatte
- 14
ताञ्छोच्यशोच्यान् अविदो ऽनुशोचे हरेः कथायां विमुखान् अघेन
क्षिणोति देवो ऽनिमिषस्तु येषाम् आयुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम्
tāñchocyaśocyān avido 'nuśoce hareḥ kathāyāṃ vimukhān aghena
kṣiṇoti devo 'nimiṣastu yeṣām āyurvṛthāvādagatismṛtīnām
- 15
तद् अस्य कौषारव शर्मदातुर्हरेः कथाम् एव कथासु सारम्
उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवार्तबन्धो शिवाय नः कीर्तय तीर्थकीर्तेः
tad asya kauṣārava śarmadāturhareḥ kathām eva kathāsu sāram
uddhṛtya puṣpebhya ivārtabandho śivāya naḥ kīrtaya tīrthakīrteḥ
- 16
स विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारः प्रगृहीतशक्तिः
चकार कर्माण्य् अतिपूरुषाणि यानीश्वरः कीर्तय तानि मह्यम्
sa viśvajanmasthitisaṃyamārthe kṛtāvatāraḥ pragṛhītaśaktiḥ
cakāra karmāṇy atipūruṣāṇi yānīśvaraḥ kīrtaya tāni mahyam
- 17
श्रीशुक उवाच
स एवं भगवान्पृष्टः क्षत्त्रा कौषारवो मुनिः
पुंसां निःश्रेयसार्थेन तम् आह बहुमानयन्
śrīśuka uvāca
sa evaṃ bhagavānpṛṣṭaḥ kṣattrā kauṣāravo muniḥ
puṃsāṃ niḥśreyasārthena tam āha bahumānayan
- 18
मैत्रेय उवाच
साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान्साध्व् अनुगृह्णता
कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनो ऽधोक्षजात्मनः
maitreya uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā sādho lokānsādhv anugṛhṇatā
kīrtiṃ vitanvatā loke ātmano 'dhokṣajātmanaḥ
- 19
नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तर्बादरायणवीर्यजे
गृहीतो ऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिर् ईश्वरः
naitaccitraṃ tvayi kṣattarbādarāyaṇavīryaje
gṛhīto 'nanyabhāvena yattvayā harir īśvaraḥ
- 20
माण्डव्यशापाद्भगवान्प्रजासंयमनो यमः
भ्रातुः क्षेत्रे भुजिष्यायां जातः सत्यवतीसुतात्
māṇḍavyaśāpādbhagavānprajāsaṃyamano yamaḥ
bhrātuḥ kṣetre bhujiṣyāyāṃ jātaḥ satyavatīsutāt
- 21
भवान्भगवतो नित्यं संमतः सानुगस्य ह
यस्य ज्ञानोपदेशाय मादिशद्भगवान्व्रजन्
bhavānbhagavato nityaṃ saṃmataḥ sānugasya ha
yasya jñānopadeśāya mādiśadbhagavānvrajan
- 22
अथ ते भगवल्लीला योगमायोरुबृंहिताः
विश्वस्थित्युद्भवान्तार्था वर्णयाम्य् अनुपूर्वशः
atha te bhagavallīlā yogamāyorubṛṃhitāḥ
viśvasthityudbhavāntārthā varṇayāmy anupūrvaśaḥ
- 23
भगवान् एक आसेदम् अग्र आत्मात्मनां विभुः
आत्मेच्छानुगताव् आत्मा नानामत्युपलक्षणः
bhagavān eka āsedam agra ātmātmanāṃ vibhuḥ
ātmecchānugatāv ātmā nānāmatyupalakṣaṇaḥ
- 24
स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद्दृश्यम् एकराट्
मेने ऽसन्तम् इवात्मानं सुप्तशक्तिर् असुप्तदृक्
sa vā eṣa tadā draṣṭā nāpaśyaddṛśyam ekarāṭ
mene 'santam ivātmānaṃ suptaśaktir asuptadṛk
- 25
सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सदसदात्मिका
माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभुः
sā vā etasya saṃdraṣṭuḥ śaktiḥ sadasadātmikā
māyā nāma mahābhāga yayedaṃ nirmame vibhuḥ
- 26
कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्याम् अधोक्षजः
पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यम् आधत्त वीर्यवान्
kālavṛttyā tu māyāyāṃ guṇamayyām adhokṣajaḥ
puruṣeṇātmabhūtena vīryam ādhatta vīryavān
- 27
ततो ऽभवन्महत्तत्त्वम् अव्यक्तात्कालचोदितात्
विज्ञानात्मात्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जंस्तमोनुदः
tato 'bhavanmahattattvam avyaktātkālacoditāt
vijñānātmātmadehasthaṃ viśvaṃ vyañjaṃstamonudaḥ
- 28
सो ऽप्य् अंशगुणकालात्मा भगवद्दृष्टिगोचरः
आत्मानं व्यकरोद् आत्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया
so 'py aṃśaguṇakālātmā bhagavaddṛṣṭigocaraḥ
ātmānaṃ vyakarod ātmā viśvasyāsya sisṛkṣayā
- 29
महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद् अहंतत्त्वं व्यजायत
कार्यकारणकर्त्रात्मा भूतेन्द्रियमनोमयः
mahattattvādvikurvāṇād ahaṃtattvaṃ vyajāyata
kāryakāraṇakartrātmā bhūtendriyamanomayaḥ
- 30
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्य् अहं त्रिधा
अहंतत्त्वाद्विकुर्वाणान्मनो वैकारिकाद् अभूत्
वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यतः
vaikārikastaijasaśca tāmasaścety ahaṃ tridhā
ahaṃtattvādvikurvāṇānmano vaikārikād abhūt
vaikārikāśca ye devā arthābhivyañjanaṃ yataḥ

