42 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
चरमः सद्विशेषाणाम् अनेको ऽसंयुतः सदा
परमाणुः स विज्ञेयो नृणाम् ऐक्यभ्रमो यतः
maitreya uvāca
caramaḥ sadviśeṣāṇām aneko 'saṃyutaḥ sadā
paramāṇuḥ sa vijñeyo nṛṇām aikyabhramo yataḥ
- 2
सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत्
कैवल्यं परममहान् अविशेषो निरन्तरः
sata eva padārthasya svarūpāvasthitasya yat
kaivalyaṃ paramamahān aviśeṣo nirantaraḥ
- 3
एवं कालो ऽप्य् अनुमितः सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम
संस्थानभुक्त्या भगवान् अव्यक्तो व्यक्तभुग्विभुः
evaṃ kālo 'py anumitaḥ saukṣmye sthaulye ca sattama
saṃsthānabhuktyā bhagavān avyakto vyaktabhugvibhuḥ
- 4
स कालः परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम्
सतो ऽविशेषभुग्यस्तु स कालः परमो महान्
sa kālaḥ paramāṇurvai yo bhuṅkte paramāṇutām
sato 'viśeṣabhugyastu sa kālaḥ paramo mahān
- 5
अणुर्द्वौ परमाणू स्यात्त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः
जालार्करश्म्यवगतः खम् एवानुपतन्न् अगात्
aṇurdvau paramāṇū syāttrasareṇustrayaḥ smṛtaḥ
jālārkaraśmyavagataḥ kham evānupatann agāt
- 6
त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते यः कालः स त्रुटिः स्मृतः
शतभागस्तु वेधः स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लवः स्मृतः
trasareṇutrikaṃ bhuṅkte yaḥ kālaḥ sa truṭiḥ smṛtaḥ
śatabhāgastu vedhaḥ syāttaistribhistu lavaḥ smṛtaḥ
- 7
निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रयः क्षणः
क्षणान्पञ्च विदुः काष्ठां लघु ता दश पञ्च च
nimeṣastrilavo jñeya āmnātaste trayaḥ kṣaṇaḥ
kṣaṇānpañca viduḥ kāṣṭhāṃ laghu tā daśa pañca ca
- 8
लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका
ते द्वे मुहूर्तः प्रहरः षड्यामः सप्त वा नृणाम्
laghūni vai samāmnātā daśa pañca ca nāḍikā
te dve muhūrtaḥ praharaḥ ṣaḍyāmaḥ sapta vā nṛṇām
- 9
द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः
स्वर्णमाषैः कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम्
dvādaśārdhapalonmānaṃ caturbhiścaturaṅgulaiḥ
svarṇamāṣaiḥ kṛtacchidraṃ yāvatprasthajalaplutam
- 10
यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानाम् अहनी उभे
पक्षः पञ्चदशाहानि शुक्लः कृष्णश्च मानद
yāmāścatvāraścatvāro martyānām ahanī ubhe
pakṣaḥ pañcadaśāhāni śuklaḥ kṛṣṇaśca mānada
- 11
तयोः समुच्चयो मासः पितॄणां तद् अहर्निशम्
द्वौ ताव् ऋतुः षड् अयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि
tayoḥ samuccayo māsaḥ pitṝṇāṃ tad aharniśam
dvau tāv ṛtuḥ ṣaḍ ayanaṃ dakṣiṇaṃ cottaraṃ divi
- 12
अयने चाहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृतः
संवत्सरशतं नृणां परमायुर्निरूपितम्
ayane cāhanī prāhurvatsaro dvādaśa smṛtaḥ
saṃvatsaraśataṃ nṛṇāṃ paramāyurnirūpitam
- 13
ग्रहर्क्षताराचक्रस्थः परमाण्वादिना जगत्
संवत्सरावसानेन पर्येत्य् अनिमिषो विभुः
graharkṣatārācakrasthaḥ paramāṇvādinā jagat
saṃvatsarāvasānena paryety animiṣo vibhuḥ
- 14
संवत्सरः परिवत्सर इडावत्सर एव च
अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते
saṃvatsaraḥ parivatsara iḍāvatsara eva ca
anuvatsaro vatsaraśca viduraivaṃ prabhāṣyate
- 15
यः सृज्यशक्तिम् उरुधोच्छ्वसयन्स्वशक्त्या
पुंसो ऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेदः
yaḥ sṛjyaśaktim urudhocchvasayansvaśaktyā
puṃso 'bhramāya divi dhāvati bhūtabhedaḥ
- 16
कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वन्
तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय
kālākhyayā guṇamayaṃ kratubhirvitanvan
tasmai baliṃ harata vatsarapañcakāya
- 17
विदुर उवाच
पितृदेवमनुष्याणाम् आयुः परम् इदं स्मृतम्
परेषां गतिम् आचक्ष्व ये स्युः कल्पाद्बहिर्विदः
vidura uvāca
pitṛdevamanuṣyāṇām āyuḥ param idaṃ smṛtam
pareṣāṃ gatim ācakṣva ye syuḥ kalpādbahirvidaḥ
- 18
भगवान्वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु
विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा
bhagavānveda kālasya gatiṃ bhagavato nanu
viśvaṃ vicakṣate dhīrā yogarāddhena cakṣuṣā
- 19
मैत्रेय उवाच
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम्
दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षैः सावधानं निरूपितम्
maitreya uvāca
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam
divyairdvādaśabhirvarṣaiḥ sāvadhānaṃ nirūpitam
- 20
चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम्
संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च
catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam
saṃkhyātāni sahasrāṇi dviguṇāni śatāni ca
- 21
संध्यासंध्यांशयोर् अन्तर्यः कालः शतसंख्ययोः
तम् एवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते
saṃdhyāsaṃdhyāṃśayor antaryaḥ kālaḥ śatasaṃkhyayoḥ
tam evāhuryugaṃ tajjñā yatra dharmo vidhīyate
- 22
धर्मश्चतुष्पान्मनुजान्कृते समनुवर्तते
स एवान्येष्व् अधर्मेण व्येति पादेन वर्धता
dharmaścatuṣpānmanujānkṛte samanuvartate
sa evānyeṣv adharmeṇa vyeti pādena vardhatā
- 23
त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिर् आ ब्रह्मणो दिनम्
तावत्य् एव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक्
trilokyā yugasāhasraṃ bahir ā brahmaṇo dinam
tāvaty eva niśā tāta yannimīlati viśvasṛk
- 24
निशावसान आरब्धो लोककल्पो ऽनुवर्तते
यावद्दिनं भगवतो मनून्भुञ्जंश्चतुर्दश
niśāvasāna ārabdho lokakalpo 'nuvartate
yāvaddinaṃ bhagavato manūnbhuñjaṃścaturdaśa
- 25
स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्य् एकसप्ततिम्
मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषयः सुराः
भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चानु ये च तान्
svaṃ svaṃ kālaṃ manurbhuṅkte sādhikāṃ hy ekasaptatim
manvantareṣu manavastadvaṃśyā ṛṣayaḥ surāḥ
bhavanti caiva yugapatsureśāścānu ye ca tān
- 26
एष दैनंदिनः सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तनः
तिर्यङ्नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभिः
eṣa dainaṃdinaḥ sargo brāhmastrailokyavartanaḥ
tiryaṅnṛpitṛdevānāṃ sambhavo yatra karmabhiḥ
- 27
मन्वन्तरेषु भगवान्बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभिः
मन्वादिभिर् इदं विश्वम् अवत्य् उदितपौरुषः
manvantareṣu bhagavānbibhratsattvaṃ svamūrtibhiḥ
manvādibhir idaṃ viśvam avaty uditapauruṣaḥ
- 28
तमोमात्राम् उपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रमः
कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये
tamomātrām upādāya pratisaṃruddhavikramaḥ
kālenānugatāśeṣa āste tūṣṇīṃ dinātyaye
- 29
तम् एवान्व् अपि धीयन्ते लोका भूर् आदयस्त्रयः
निशायाम् अनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम्
tam evānv api dhīyante lokā bhūr ādayastrayaḥ
niśāyām anuvṛttāyāṃ nirmuktaśaśibhāskaram
- 30
त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या संकर्षणाग्निना
यान्त्य् ऊष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयो ऽर्दिताः
trilokyāṃ dahyamānāyāṃ śaktyā saṃkarṣaṇāgninā
yānty ūṣmaṇā maharlokājjanaṃ bhṛgvādayo 'rditāḥ

