43 shlokas
- 1
कपिल उवाच
अथ यो गृहमेधीयान्धर्मान् एवावसन्गृहे
कामम् अर्थं च धर्मान्स्वान्दोग्धि भूयः पिपर्ति तान्
kapila uvāca
atha yo gṛhamedhīyāndharmān evāvasangṛhe
kāmam arthaṃ ca dharmānsvāndogdhi bhūyaḥ piparti tān
- 2
स चापि भगवद्धर्मात्काममूढः पराङ्मुखः
यजते क्रतुभिर्देवान्पितॄंश्च श्रद्धयान्वितः
sa cāpi bhagavaddharmātkāmamūḍhaḥ parāṅmukhaḥ
yajate kratubhirdevānpitṝṃśca śraddhayānvitaḥ
- 3
तच्छ्रद्धयाक्रान्तमतिः पितृदेवव्रतः पुमान्
गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपाः पुनर् एष्यति
tacchraddhayākrāntamatiḥ pitṛdevavrataḥ pumān
gatvā cāndramasaṃ lokaṃ somapāḥ punar eṣyati
- 4
यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेते ऽनन्तासनो हरिः
तदा लोका लयं यान्ति त एते गृहमेधिनाम्
yadā cāhīndraśayyāyāṃ śete 'nantāsano hariḥ
tadā lokā layaṃ yānti ta ete gṛhamedhinām
- 5
ये स्वधर्मान्न दुह्यन्ति धीराः कामार्थहेतवे
निःसङ्गा न्यस्तकर्माणः प्रशान्ताः शुद्धचेतसः
ye svadharmānna duhyanti dhīrāḥ kāmārthahetave
niḥsaṅgā nyastakarmāṇaḥ praśāntāḥ śuddhacetasaḥ
- 6
निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहंकृताः
स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा
nivṛttidharmaniratā nirmamā nirahaṃkṛtāḥ
svadharmāptena sattvena pariśuddhena cetasā
- 7
सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम्
परावरेशं प्रकृतिम् अस्योत्पत्त्यन्तभावनम्
sūryadvāreṇa te yānti puruṣaṃ viśvatomukham
parāvareśaṃ prakṛtim asyotpattyantabhāvanam
- 8
द्विपरार्धावसाने यः प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते
तावद् अध्यासते लोकं परस्य परचिन्तकाः
dviparārdhāvasāne yaḥ pralayo brahmaṇastu te
tāvad adhyāsate lokaṃ parasya paracintakāḥ
- 9
क्ष्माम्भो ऽनलानिलवियन्मन इन्द्रियार्थभूतादिभिः परिवृतं प्रतिसंजिहीर्षुः
अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं पराख्यम् अनुभूय परः स्वयम्भूः
kṣmāmbho 'nalānilaviyanmana indriyārthabhūtādibhiḥ parivṛtaṃ pratisaṃjihīrṣuḥ
avyākṛtaṃ viśati yarhi guṇatrayātmā kālaṃ parākhyam anubhūya paraḥ svayambhūḥ
- 10
एवं परेत्य भगवन्तम् अनुप्रविष्टाये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः
तेनैव साकम् अमृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानम् उपयान्त्य् अगताभिमानाः
evaṃ paretya bhagavantam anupraviṣṭāye yogino jitamarunmanaso virāgāḥ
tenaiva sākam amṛtaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ brahma pradhānam upayānty agatābhimānāḥ
- 11
अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम्
श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि
atha taṃ sarvabhūtānāṃ hṛtpadmeṣu kṛtālayam
śrutānubhāvaṃ śaraṇaṃ vraja bhāvena bhāmini
- 12
आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः
योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः
ādyaḥ sthiracarāṇāṃ yo vedagarbhaḥ saharṣibhiḥ
yogeśvaraiḥ kumārādyaiḥ siddhairyogapravartakaiḥ
- 13
भेददृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा
कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्
bhedadṛṣṭyābhimānena niḥsaṅgenāpi karmaṇā
kartṛtvātsaguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham
- 14
स संसृत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिना
जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते
sa saṃsṛtya punaḥ kāle kāleneśvaramūrtinā
jāte guṇavyatikare yathāpūrvaṃ prajāyate
- 15
ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च ते ऽपि धर्मविनिर्मितम्
निषेव्य पुनर् आयान्ति गुणव्यतिकरे सति
aiśvaryaṃ pārameṣṭhyaṃ ca te 'pi dharmavinirmitam
niṣevya punar āyānti guṇavyatikare sati
- 16
ये त्व् इहासक्तमनसः कर्मसु श्रद्धयान्विताः
कुर्वन्त्य् अप्रतिषिद्धानि नित्यान्य् अपि च कृत्स्नशः
ye tv ihāsaktamanasaḥ karmasu śraddhayānvitāḥ
kurvanty apratiṣiddhāni nityāny api ca kṛtsnaśaḥ
- 17
रजसा कुण्ठमनसः कामात्मानो ऽजितेन्द्रियाः
पितॄन्यजन्त्य् अनुदिनं गृहेष्व् अभिरताशयाः
rajasā kuṇṭhamanasaḥ kāmātmāno 'jitendriyāḥ
pitṝnyajanty anudinaṃ gṛheṣv abhiratāśayāḥ
- 18
त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधसः
कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विषः
traivargikāste puruṣā vimukhā harimedhasaḥ
kathāyāṃ kathanīyoruvikramasya madhudviṣaḥ
- 19
नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम्
हित्वा शृण्वन्त्य् असद्गाथाः पुरीषम् इव विड्भुजः
nūnaṃ daivena vihatā ye cācyutakathāsudhām
hitvā śṛṇvanty asadgāthāḥ purīṣam iva viḍbhujaḥ
- 20
दक्षिणेन पथार्यम्णः पितृलोकं व्रजन्ति ते
प्रजाम् अनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृतः
dakṣiṇena pathāryamṇaḥ pitṛlokaṃ vrajanti te
prajām anu prajāyante śmaśānāntakriyākṛtaḥ
- 21
ततस्ते क्षीणसुकृताः पुनर्लोकम् इमं सति
पतन्ति विवशा देवैः सद्यो विभ्रंशितोदयाः
tataste kṣīṇasukṛtāḥ punarlokam imaṃ sati
patanti vivaśā devaiḥ sadyo vibhraṃśitodayāḥ
- 22
तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम्
तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम्
tasmāttvaṃ sarvabhāvena bhajasva parameṣṭhinam
tadguṇāśrayayā bhaktyā bhajanīyapadāmbujam
- 23
वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः
जनयत्य् आशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम्
vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ prayojitaḥ
janayaty āśu vairāgyaṃ jñānaṃ yadbrahmadarśanam
- 24
यदास्य चित्तम् अर्थेषु समेष्व् इन्द्रियवृत्तिभिः
न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियम् अप्रियम् इत्य् उत
yadāsya cittam artheṣu sameṣv indriyavṛttibhiḥ
na vigṛhṇāti vaiṣamyaṃ priyam apriyam ity uta
- 25
स तदैवात्मनात्मानं निःसङ्गं समदर्शनम्
हेयोपादेयरहितम् आरूढं पदम् ईक्षते
sa tadaivātmanātmānaṃ niḥsaṅgaṃ samadarśanam
heyopādeyarahitam ārūḍhaṃ padam īkṣate
- 26
ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वरः पुमान्
दृश्यादिभिः पृथग्भावैर्भगवान् एक ईयते
jñānamātraṃ paraṃ brahma paramātmeśvaraḥ pumān
dṛśyādibhiḥ pṛthagbhāvairbhagavān eka īyate
- 27
एतावान् एव योगेन समग्रेणेह योगिनः
युज्यते ऽभिमतो ह्य् अर्थो यद् असङ्गस्तु कृत्स्नशः
etāvān eva yogena samagreṇeha yoginaḥ
yujyate 'bhimato hy artho yad asaṅgastu kṛtsnaśaḥ
- 28
ज्ञानम् एकं पराचीनैर् इन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम्
अवभात्य् अर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा
jñānam ekaṃ parācīnair indriyairbrahma nirguṇam
avabhāty artharūpeṇa bhrāntyā śabdādidharmiṇā
- 29
यथा महान् अहंरूपस्त्रिवृत्पञ्चविधः स्वराट्
एकादशविधस्तस्य वपुर् अण्डं जगद्यतः
yathā mahān ahaṃrūpastrivṛtpañcavidhaḥ svarāṭ
ekādaśavidhastasya vapur aṇḍaṃ jagadyataḥ
- 30
एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यशः
समाहितात्मा निःसङ्गो विरक्त्या परिपश्यति
etadvai śraddhayā bhaktyā yogābhyāsena nityaśaḥ
samāhitātmā niḥsaṅgo viraktyā paripaśyati

