108 shlokas
- 1
ततो मदान्धवनिताकपोलस्थलकौशलम्
सरोजपत्त्रं करजैश्छेत्तुम् आरब्ध गोमुखः
tato madāndhavanitākapolasthalakauśalam
sarojapattraṃ karajaiśchettum ārabdha gomukhaḥ
- 2
पत्त्रच्छेद्यं ततस्तस्याः सरितस्तरदम्भसि
सजीवम् इव सम्पन्नं चलत्वात्पटुरंहसः
pattracchedyaṃ tatastasyāḥ saritastaradambhasi
sajīvam iva sampannaṃ calatvātpaṭuraṃhasaḥ
- 3
अनुकूलं प्रसर्पन्तं प्रशंसन्तश्च गोमुखम्
पत्त्रच्छेद्यम् अपश्यामो मुक्तावयवसंकरम्
anukūlaṃ prasarpantaṃ praśaṃsantaśca gomukham
pattracchedyam apaśyāmo muktāvayavasaṃkaram
- 4
अस्माभिर् अनुयुक्तश्च कथयेति सविस्तरम्
गोमुखो व्याकरोति स्म पत्त्रच्छेदस्य लक्षणम्
asmābhir anuyuktaśca kathayeti savistaram
gomukho vyākaroti sma pattracchedasya lakṣaṇam
- 5
इहार्यपुत्र विज्ञेयं पत्त्रच्छेद्यं समासतः
त्र्यस्रं च चतुरस्रं च दीर्घं वृत्तं च भेदतः
ihāryaputra vijñeyaṃ pattracchedyaṃ samāsataḥ
tryasraṃ ca caturasraṃ ca dīrghaṃ vṛttaṃ ca bhedataḥ
- 6
त्र्यस्रैः चतुष्पदशैला निष्पद्यन्ते गृहादि च
चतुरस्रैः सशालानि पुराणि पुरुषादि च
tryasraiḥ catuṣpadaśailā niṣpadyante gṛhādi ca
caturasraiḥ saśālāni purāṇi puruṣādi ca
- 7
दीर्घे नदनदीमार्गप्रतानभुजगादयः
वृत्ते भूषणसंयोगशकुन्तमिथुनादयः
dīrghe nadanadīmārgapratānabhujagādayaḥ
vṛtte bhūṣaṇasaṃyogaśakuntamithunādayaḥ
- 8
गोमुखे कथयत्य् एवम् आगत्य मरुभूतिकः
अहो नु महद् आश्चर्यम् आर्यपुत्रेत्य् अभाषत
gomukhe kathayaty evam āgatya marubhūtikaḥ
aho nu mahad āścaryam āryaputrety abhāṣata
- 9
असौ हरिशिखेनोक्तः सर्वम् एव भवादृशाम्
कूपकच्छपकल्पानाम् आश्चर्यं स्थूलचक्षुषाम्
asau hariśikhenoktaḥ sarvam eva bhavādṛśām
kūpakacchapakalpānām āścaryaṃ sthūlacakṣuṣām
- 10
पश्य दुःश्रद्दधानेति तम् उक्त्वा मरुभूतिकः
इदम् आश्चर्यम् इत्य् उच्चैः पुलिनं नो व्यदर्शयत्
paśya duḥśraddadhāneti tam uktvā marubhūtikaḥ
idam āścaryam ity uccaiḥ pulinaṃ no vyadarśayat
- 11
ततो हरिशिखेनोक्तं कृत्वा हसितम् उल्बणम्
आश्चर्यं पुलिनं पश्य नमस्तस्मै सचक्षुषे
tato hariśikhenoktaṃ kṛtvā hasitam ulbaṇam
āścaryaṃ pulinaṃ paśya namastasmai sacakṣuṣe
- 12
निम्नेन सलिलं याति पुलिनं सिकतास्थलम्
आश्चर्यं यदि तन्मूढ द्वेषः कः सलिले तव
nimnena salilaṃ yāti pulinaṃ sikatāsthalam
āścaryaṃ yadi tanmūḍha dveṣaḥ kaḥ salile tava
- 13
सो ऽब्रवीत्केन पुलिनम् आश्चर्यम् इति भाषितम्
पुलिने यत्तद् आश्चर्यम् अथवा दृश्यताम् इति
so 'bravītkena pulinam āścaryam iti bhāṣitam
puline yattad āścaryam athavā dṛśyatām iti
- 14
तेनोक्तं पुलिने सन्ति सिकताः किं तद् अद्भुतम्
नेत्य् उक्ते तेन दृष्ट्वा तु पुलिनं गोमुखो ऽब्रवीत्
tenoktaṃ puline santi sikatāḥ kiṃ tad adbhutam
nety ukte tena dṛṣṭvā tu pulinaṃ gomukho 'bravīt
- 15
मा मा भद्रमुखं कश्चित्परिभून्मरुभूतिकम्
मया हि पुलिने दृष्टं संनिविष्टं पदद्वयम्
mā mā bhadramukhaṃ kaścitparibhūnmarubhūtikam
mayā hi puline dṛṣṭaṃ saṃniviṣṭaṃ padadvayam
- 16
उक्तं हरिशिखेनापि यद्य् आश्चर्यं पदद्वयम्
अत्याश्चर्यम् इदं पश्य पदकोटीश्चतुर्दश
uktaṃ hariśikhenāpi yady āścaryaṃ padadvayam
atyāścaryam idaṃ paśya padakoṭīścaturdaśa
- 17
तेनोक्तं सानुबन्धासु नाश्चर्यं पदकोटिषु
इदं विच्छिन्नसंतानं तेनाश्चर्यं पदद्वयम्
tenoktaṃ sānubandhāsu nāścaryaṃ padakoṭiṣu
idaṃ vicchinnasaṃtānaṃ tenāścaryaṃ padadvayam
- 18
तेनोक्तं यदि शेषाणि परामृष्टानि पाणिना
भवेयुर् इति तेनोक्तं ततः स्याद् एव वालुका
tenoktaṃ yadi śeṣāṇi parāmṛṣṭāni pāṇinā
bhaveyur iti tenoktaṃ tataḥ syād eva vālukā
- 19
येयं तीरतरोः शाखा पुलिनं यावद् आगता
तया गत्वावतीर्णः स्यात्कश्चिन्नागरको यदि
yeyaṃ tīrataroḥ śākhā pulinaṃ yāvad āgatā
tayā gatvāvatīrṇaḥ syātkaścinnāgarako yadi
- 20
एताम् एव समालम्ब्य दूरम् आलम्बपल्लवाम्
निवर्तेतेति तेनोक्ते पर्णाकीर्णा मही भवेत्
etām eva samālambya dūram ālambapallavām
nivarteteti tenokte parṇākīrṇā mahī bhavet
- 21
कस्य तर्हीति तेनोक्ते दिव्यस्येत्य् अब्रवीत्स तम्
दिव्यानां कतमस्येति स विद्याधरम् आदिशत्
kasya tarhīti tenokte divyasyety abravītsa tam
divyānāṃ katamasyeti sa vidyādharam ādiśat
- 22
न स्पृशन्ति भुवं देवाः स्थूलत्वाद्यक्षरक्षसाम्
दूरं पदानि मज्जन्ति पुलिनेषु विशेषतः
na spṛśanti bhuvaṃ devāḥ sthūlatvādyakṣarakṣasām
dūraṃ padāni majjanti pulineṣu viśeṣataḥ
- 23
तपःक्षामशरीरत्वात्सिद्धानाम् ऋषिभिः सह
अव्यक्ताङ्गुलिपार्ष्ण्यादिनिक्षेपं जायते पदम्
tapaḥkṣāmaśarīratvātsiddhānām ṛṣibhiḥ saha
avyaktāṅgulipārṣṇyādinikṣepaṃ jāyate padam
- 24
अन्येषां च मनुष्याणाम् उपपत्त्या नियुज्यते
अवगाढं भवत्य् अग्रे विपरीतं तु योषितः
anyeṣāṃ ca manuṣyāṇām upapattyā niyujyate
avagāḍhaṃ bhavaty agre viparītaṃ tu yoṣitaḥ
- 25
भाराक्रान्तः स चेत्य् उक्ते भूयो हरिशिखो ऽब्रवीत्
शिलापादपशत्रूणां को ऽस्य भारो भवेद् इति
bhārākrāntaḥ sa cety ukte bhūyo hariśikho 'bravīt
śilāpādapaśatrūṇāṃ ko 'sya bhāro bhaved iti
- 26
शिलायाम् अवगाढं स्यात्पर्णकीर्णं च पादपे
शत्रौ न शत्रुं पुलिने रमणीये ऽवतारयेत्
śilāyām avagāḍhaṃ syātparṇakīrṇaṃ ca pādape
śatrau na śatruṃ puline ramaṇīye 'vatārayet
- 27
तस्माद् असिद्धविद्यास्य भारो विद्याधरी यतः
न विद्यासिद्धिम् आप्त्वापि जायन्ते पङ्गुवृत्तयः
tasmād asiddhavidyāsya bhāro vidyādharī yataḥ
na vidyāsiddhim āptvāpi jāyante paṅguvṛttayaḥ
- 28
आरोपितं च तेनास्या जघनं दक्षिणं भुजम्
निमग्नं येन तस्येदं दक्षिणं कामिनः पदम्
āropitaṃ ca tenāsyā jaghanaṃ dakṣiṇaṃ bhujam
nimagnaṃ yena tasyedaṃ dakṣiṇaṃ kāminaḥ padam
- 29
पतितैर् उत्तमाङ्गाच्च केशधूपाधिवासितैः
मालतीकुसुमैर्वासम् अवकीर्णं न पश्यसि
patitair uttamāṅgācca keśadhūpādhivāsitaiḥ
mālatīkusumairvāsam avakīrṇaṃ na paśyasi
- 30
रमणीयतरां चैषां न त्यक्ष्यति स निमग्नाम्
तेनान्यत्रापि दृश्यन्तां पदानि निपुणैर् इति
ramaṇīyatarāṃ caiṣāṃ na tyakṣyati sa nimagnām
tenānyatrāpi dṛśyantāṃ padāni nipuṇair iti

