29 shlokas
- 1
द्रव्यम् एव रसादीनां श्रेष्ठं ते हि तदाश्रयाः
पञ्चभूतात्मकं तत्तु क्ष्माम् अधिष्ठाय जायते
dravyam eva rasādīnāṃ śreṣṭhaṃ te hi tadāśrayāḥ
pañcabhūtātmakaṃ tattu kṣmām adhiṣṭhāya jāyate
- 2
अम्बुयोन्यग्निपवननभसाम्समवायतः
तन्निर्वृत्तिर्विशेषश्च व्यपदेशस्तु भूयसा
ambuyonyagnipavananabhasāmsamavāyataḥ
tannirvṛttirviśeṣaśca vyapadeśastu bhūyasā
- 3
तस्मान्नैकरसं द्रव्यं भूतसंघातसम्भवात्
नैकदोषास्ततो रोगास्तत्र व्यक्तो रसः स्मृतः
tasmānnaikarasaṃ dravyaṃ bhūtasaṃghātasambhavāt
naikadoṣāstato rogāstatra vyakto rasaḥ smṛtaḥ
- 4
अव्यक्तो ऽनुरसः किंचिद् अन्ते व्यक्तो ऽपि चेष्यते
गुर्वादयो गुणा द्रव्ये पृथिव्यादौ रसाश्रये
avyakto 'nurasaḥ kiṃcid ante vyakto 'pi ceṣyate
gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye
- 5
रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्योपचारतः
तत्र द्रव्यं गुरुस्थूलस्थिरगन्धगुणोल्बणम्
raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ
tatra dravyaṃ gurusthūlasthiragandhaguṇolbaṇam
- 6
पार्थिवं गौरवस्थैर्यसंघातोपचयावहम्
द्रवशीतगुरुस्निग्धमन्दसान्द्ररसोल्बणम्
pārthivaṃ gauravasthairyasaṃghātopacayāvaham
dravaśītagurusnigdhamandasāndrarasolbaṇam
- 7
आप्यं स्नेहनविष्यन्दक्लेदप्रह्लादबन्धकृत्
रूक्षतीक्ष्णोष्णविशदसूक्ष्मरूपगुणोल्बणम्
āpyaṃ snehanaviṣyandakledaprahlādabandhakṛt
rūkṣatīkṣṇoṣṇaviśadasūkṣmarūpaguṇolbaṇam
- 8
आग्नेयं दाहभावर्णप्रकाशपवनात्मकम्
वायव्यं रूक्षविशदलघुस्पर्शगुणोल्बणम्
āgneyaṃ dāhabhāvarṇaprakāśapavanātmakam
vāyavyaṃ rūkṣaviśadalaghusparśaguṇolbaṇam
- 9
रौक्ष्यलाघववैशद्यविचारग्लानिकारकम्
नाभसं सूक्ष्मविशदलघुशब्दगुणोल्बणम्
raukṣyalāghavavaiśadyavicāraglānikārakam
nābhasaṃ sūkṣmaviśadalaghuśabdaguṇolbaṇam
- 10
सौषिर्यलाघवकरं जगत्य् एवम् अनौषधम्
न किंचिद्विद्यते द्रव्यं वशान्नानार्थयोगयोः
sauṣiryalāghavakaraṃ jagaty evam anauṣadham
na kiṃcidvidyate dravyaṃ vaśānnānārthayogayoḥ
- 11
द्रव्यम् ऊर्ध्वगमं तत्र प्रायो ऽग्निपवनोत्कटम्
अधोगामि च भूयिष्ठं भूमितोयगुणाधिकम्
dravyam ūrdhvagamaṃ tatra prāyo 'gnipavanotkaṭam
adhogāmi ca bhūyiṣṭhaṃ bhūmitoyaguṇādhikam
- 12
इति द्रव्यं रसान्भेदैर् उत्तरत्रोपदेक्ष्यते
वीर्यं पुनर्वदन्त्य् एके गुरु स्निग्धं हिमं मृदु
iti dravyaṃ rasānbhedair uttaratropadekṣyate
vīryaṃ punarvadanty eke guru snigdhaṃ himaṃ mṛdu
- 13
लघु रूक्षोष्णतीक्ष्णं च तद् एवं मतम् अष्टधा
चरकस्त्व् आह वीर्यं तत्क्रियते येन या क्रिया
laghu rūkṣoṣṇatīkṣṇaṃ ca tad evaṃ matam aṣṭadhā
carakastv āha vīryaṃ tatkriyate yena yā kriyā
- 14
नावीर्यं कुरुते किंचित्सर्वा वीर्यकृता हि सा
गुर्वादिष्व् एव वीर्याख्या तेनान्वर्थेति वर्ण्यते
nāvīryaṃ kurute kiṃcitsarvā vīryakṛtā hi sā
gurvādiṣv eva vīryākhyā tenānvartheti varṇyate
- 15
समग्रगुणसारेषु शक्त्युत्कर्षविवर्तिषु
व्यवहाराय मुख्यत्वाद्बह्वग्रग्रहणाद् अपि
samagraguṇasāreṣu śaktyutkarṣavivartiṣu
vyavahārāya mukhyatvādbahvagragrahaṇād api
- 16
अतश्च विपरीतत्वात्सम्भवत्य् अपि नैव सा
विवक्ष्यते रसाद्येषु वीर्यं गुर्वादयो ह्य् अतः
ataśca viparītatvātsambhavaty api naiva sā
vivakṣyate rasādyeṣu vīryaṃ gurvādayo hy ataḥ
- 17
उष्णं शीतं द्विधैवान्ये वीर्यम् आचक्षते ऽपि च
नानात्मकम् अपि द्रव्यम् अग्नीषोमौ महाबलौ
uṣṇaṃ śītaṃ dvidhaivānye vīryam ācakṣate 'pi ca
nānātmakam api dravyam agnīṣomau mahābalau
- 18
व्यक्ताव्यक्तं जगद् इव नातिक्रामति जातुचित्
तत्रोष्णं भ्रमतृड्ग्लानिस्वेददाहाशुपाकिताः
vyaktāvyaktaṃ jagad iva nātikrāmati jātucit
tatroṣṇaṃ bhramatṛḍglānisvedadāhāśupākitāḥ
- 19
शमं च वातकफयोः करोति शिशिरं पुनः
ह्लादनं जीवनं स्तम्भं प्रसादं रक्तपित्तयोः
śamaṃ ca vātakaphayoḥ karoti śiśiraṃ punaḥ
hlādanaṃ jīvanaṃ stambhaṃ prasādaṃ raktapittayoḥ
- 20
जाठरेणाग्निना योगाद्यद् उदेति रसान्तरम्
रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः
jāṭhareṇāgninā yogādyad udeti rasāntaram
rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ
- 21
स्वादुः पटुश्च मधुरम् अम्लो ऽम्लं पच्यते रसः
तिक्तोष्णकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः
svāduḥ paṭuśca madhuram amlo 'mlaṃ pacyate rasaḥ
tiktoṣṇakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ
- 22
रसैर् असौ तुल्यफलस्तत्र द्रव्यं शुभाशुभम्
किंचिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्
rasair asau tulyaphalastatra dravyaṃ śubhāśubham
kiṃcidrasena kurute karma pākena cāparam
- 23
गुणान्तरेण वीर्येण प्रभावेणैव किंचन
यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते
guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiṃcana
yadyaddravye rasādīnāṃ balavattvena vartate
- 24
अभिभूयेतरांस्तत्तत्कारणत्वं प्रपद्यते
विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाल्पं हि जीयते
abhibhūyetarāṃstattatkāraṇatvaṃ prapadyate
viruddhaguṇasaṃyoge bhūyasālpaṃ hi jīyate
- 25
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्य् अपोहति
बलसाम्ये रसादीनाम् इति नैसर्गिकं बलम्
rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastāny apohati
balasāmye rasādīnām iti naisargikaṃ balam
- 26
रसादिसाम्ये यत्कर्म विशिष्टं तत्प्रभावजम्
दन्ती रसाद्यैस्तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी
rasādisāmye yatkarma viśiṣṭaṃ tatprabhāvajam
dantī rasādyaistulyāpi citrakasya virecanī
- 27
मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम्
इति सामान्यतः कर्म द्रव्यादीनां पुनश्च तत्
madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam
iti sāmānyataḥ karma dravyādīnāṃ punaśca tat
- 28
विचित्रप्रत्ययारब्धद्रव्यभेदेन भिद्यते
स्वादुर्गुरुश्च गोधूमो वातजिद्वातकृद्यवः
vicitrapratyayārabdhadravyabhedena bhidyate
svādurguruśca godhūmo vātajidvātakṛdyavaḥ
- 29
उष्णा मत्स्याः पयः शीतं कटुः सिंहो न शूकरः
uṣṇā matsyāḥ payaḥ śītaṃ kaṭuḥ siṃho na śūkaraḥ

