78 shlokas
- 1
पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रियम्
स्थानं वातस्य तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः
pakvāśayakaṭīsakthiśrotrāsthisparśanendriyam
sthānaṃ vātasya tatrāpi pakvādhānaṃ viśeṣataḥ
- 2
नाभिर् आमाशयः स्वेदो लसीका रुधिरं रसः
दृक्स्पर्शनं च पित्तस्य नाभिर् अत्र विशेषतः
nābhir āmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṃ rasaḥ
dṛksparśanaṃ ca pittasya nābhir atra viśeṣataḥ
- 3
उरःकण्ठशिरःक्लोमपर्वाण्य् आमाशयो रसः
मेदो घ्राणं च जिह्वा च कफस्य सुतराम् उरः
uraḥkaṇṭhaśiraḥklomaparvāṇy āmāśayo rasaḥ
medo ghrāṇaṃ ca jihvā ca kaphasya sutarām uraḥ
- 4
प्राणादिभेदात्पञ्चात्मा वायुः प्राणो ऽत्र मूर्धगः
उरःकण्ठचरो बुद्धिहृदयेन्द्रियचित्तधृक्
prāṇādibhedātpañcātmā vāyuḥ prāṇo 'tra mūrdhagaḥ
uraḥkaṇṭhacaro buddhihṛdayendriyacittadhṛk
- 5
ष्ठीवनक्षवथूद्गारनिःश्वासान्नप्रवेशकृत्
उरः स्थानम् उदानस्य नासानाभिगलांश्चरेत्
ṣṭhīvanakṣavathūdgāraniḥśvāsānnapraveśakṛt
uraḥ sthānam udānasya nāsānābhigalāṃścaret
- 6
वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्णस्मृतिक्रियः
व्यानो हृदि स्थितः कृत्स्नदेहचारी महाजवः
vākpravṛttiprayatnorjābalavarṇasmṛtikriyaḥ
vyāno hṛdi sthitaḥ kṛtsnadehacārī mahājavaḥ
- 7
गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः
प्रायः सर्वाः क्रियास्तस्मिन्प्रतिबद्धाः शरीरिणाम्
gatyapakṣepaṇotkṣepanimeṣonmeṣaṇādikāḥ
prāyaḥ sarvāḥ kriyāstasminpratibaddhāḥ śarīriṇām
- 8
समानो ऽग्निसमीपस्थः कोष्ठे चरति सर्वतः
अन्नं गृह्णाति पचति विवेचयति मुञ्चति
samāno 'gnisamīpasthaḥ koṣṭhe carati sarvataḥ
annaṃ gṛhṇāti pacati vivecayati muñcati
- 9
अपानो ऽपानगः श्रोणिवस्तिमेढ्रोरुगोचरः
शुक्रार्तवशकृन्मूत्रगर्भनिष्क्रमणक्रियः
apāno 'pānagaḥ śroṇivastimeḍhrorugocaraḥ
śukrārtavaśakṛnmūtragarbhaniṣkramaṇakriyaḥ
- 10
पित्तं पञ्चात्मकं तत्र पक्वामाशयमध्यगम्
पञ्चभूतात्मकत्वे ऽपि यत्तैजसगुणोदयात्
pittaṃ pañcātmakaṃ tatra pakvāmāśayamadhyagam
pañcabhūtātmakatve 'pi yattaijasaguṇodayāt
- 11
त्यक्तद्रव्यत्वं पाकादिकर्मणानलशब्दितम्
पचत्य् अन्नं विभजते सारकिट्टौ पृथक्तथा
tyaktadravyatvaṃ pākādikarmaṇānalaśabditam
pacaty annaṃ vibhajate sārakiṭṭau pṛthaktathā
- 12
तत्रस्थम् एव पित्तानां शेषाणाम् अप्य् अनुग्रहम्
करोति बलदानेन पाचकं नाम तत्स्मृतम्
tatrastham eva pittānāṃ śeṣāṇām apy anugraham
karoti baladānena pācakaṃ nāma tatsmṛtam
- 13
आमाशयाश्रयं पित्तं रञ्जकं रसरञ्जनात्
बुद्धिमेधाभिमानाद्यैर् अभिप्रेतार्थसाधनात्
āmāśayāśrayaṃ pittaṃ rañjakaṃ rasarañjanāt
buddhimedhābhimānādyair abhipretārthasādhanāt
- 14
साधकं हृद्गतं पित्तं रूपालोचनतः स्मृतम्
दृक्स्थम् आलोचकं त्वक्स्थं भ्राजकं भ्राजनात्त्वचः
sādhakaṃ hṛdgataṃ pittaṃ rūpālocanataḥ smṛtam
dṛkstham ālocakaṃ tvaksthaṃ bhrājakaṃ bhrājanāttvacaḥ
- 15
श्लेष्मा तु पञ्चधोरःस्थः स त्रिकस्य स्ववीर्यतः
हृदयस्यान्नवीर्याच्च तत्स्थ एवाम्बुकर्मणा
śleṣmā tu pañcadhoraḥsthaḥ sa trikasya svavīryataḥ
hṛdayasyānnavīryācca tatstha evāmbukarmaṇā
- 16
कफधाम्नां च शेषाणां यत्करोत्य् अवलम्बनम्
अतो ऽवलम्बकः श्लेष्मा यस्त्व् आमाशयसंस्थितः
kaphadhāmnāṃ ca śeṣāṇāṃ yatkaroty avalambanam
ato 'valambakaḥ śleṣmā yastv āmāśayasaṃsthitaḥ
- 17
क्लेदकः सो ऽन्नसंघातक्लेदनाद्रसबोधनात्
बोधको रसनास्थायी शिरःसंस्थो ऽक्षतर्पणात्
kledakaḥ so 'nnasaṃghātakledanādrasabodhanāt
bodhako rasanāsthāyī śiraḥsaṃstho 'kṣatarpaṇāt
- 18
तर्पकः संधिसंश्लेषाच्छ्लेषकः संधिषु स्थितः
इति प्रायेण दोषाणां स्थानान्य् अविकृतात्मनाम्
tarpakaḥ saṃdhisaṃśleṣācchleṣakaḥ saṃdhiṣu sthitaḥ
iti prāyeṇa doṣāṇāṃ sthānāny avikṛtātmanām
- 19
व्यापिनाम् अपि जानीयात्कर्माणि च पृथक्पृथक्
उष्णेन युक्ता रूक्षाद्या वायोः कुर्वन्ति संचयम्
vyāpinām api jānīyātkarmāṇi ca pṛthakpṛthak
uṣṇena yuktā rūkṣādyā vāyoḥ kurvanti saṃcayam
- 20
शीतेन कोपम् उष्णेन शमं स्निग्धादयो गुणाः
शीतेन युक्तास्तीक्ष्णाद्याश्चयं पित्तस्य कुर्वते
śītena kopam uṣṇena śamaṃ snigdhādayo guṇāḥ
śītena yuktāstīkṣṇādyāścayaṃ pittasya kurvate
- 21
उष्णेन कोपं मन्दाद्याः शमं शीतोपसंहिताः
शीतेन युक्ताः स्निग्धाद्याः कुर्वते श्लेष्मणश्चयम्
uṣṇena kopaṃ mandādyāḥ śamaṃ śītopasaṃhitāḥ
śītena yuktāḥ snigdhādyāḥ kurvate śleṣmaṇaścayam
- 22
उष्णेन कोपं तेनैव गुणा रूक्षादयः शमम्
चयो वृद्धिः स्वधाम्न्य् एव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु
uṣṇena kopaṃ tenaiva guṇā rūkṣādayaḥ śamam
cayo vṛddhiḥ svadhāmny eva pradveṣo vṛddhihetuṣu
- 23
विपरीतगुणेच्छा च कोपस्तून्मार्गगमिता
लिङ्गानां दर्शनं स्वेषाम् अस्वास्थ्यं रोगसम्भवः
viparītaguṇecchā ca kopastūnmārgagamitā
liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣām asvāsthyaṃ rogasambhavaḥ
- 24
स्वस्थानस्थस्य समता विकारासंभवः शमः
चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु
svasthānasthasya samatā vikārāsaṃbhavaḥ śamaḥ
cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu
- 25
वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु
चीयते लघुरूक्षाभिर् ओषधिभिः समीरणः
varṣādiṣu tu pittasya śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu
cīyate laghurūkṣābhir oṣadhibhiḥ samīraṇaḥ
- 26
तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुप्यति
अद्भिर् अम्लविपाकाभिर् ओषधिभिश्च तादृशम्
tadvidhastadvidhe dehe kālasyauṣṇyānna kupyati
adbhir amlavipākābhir oṣadhibhiśca tādṛśam
- 27
पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः
चीयते स्निग्धशीताभिर् उदकौषधिभिः कफः
pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ
cīyate snigdhaśītābhir udakauṣadhibhiḥ kaphaḥ
- 28
तुल्ये ऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति
इति कालस्वभावो ऽयम् आहारादिवशात्पुनः
tulye 'pi kāle dehe ca skannatvānna prakupyati
iti kālasvabhāvo 'yam āhārādivaśātpunaḥ
- 29
चयादीन्यान्ति सद्यो ऽपि दोषाः काले ऽपि वा न तु
व्याप्नोति सहसा देहम् आपादतलमस्तकम्
cayādīnyānti sadyo 'pi doṣāḥ kāle 'pi vā na tu
vyāpnoti sahasā deham āpādatalamastakam
- 30
निवर्तते तु कुपितो मलो ऽल्पाल्पं जलौघवत्
नानारूपैर् असंख्येयैर्विकारैः कुपिता मलाः
nivartate tu kupito malo 'lpālpaṃ jalaughavat
nānārūpair asaṃkhyeyairvikāraiḥ kupitā malāḥ

