79 shlokas
- 1
राजा राजगृहासन्ने प्राणाचार्यं निवेशयेत्
सर्वदा स भवत्य् एवं सर्वत्र प्रतिजागृविः
rājā rājagṛhāsanne prāṇācāryaṃ niveśayet
sarvadā sa bhavaty evaṃ sarvatra pratijāgṛviḥ
- 2
अन्नपानं विषाद्रक्षेद्विशेषेण महीपतेः
योगक्षेमौ तदायत्तौ धर्माद्या यन्निबन्धनाः
annapānaṃ viṣādrakṣedviśeṣeṇa mahīpateḥ
yogakṣemau tadāyattau dharmādyā yannibandhanāḥ
- 3
ओदनो विषवान्सान्द्रो यात्य् अविस्राव्यताम् इव
चिरेण पच्यते पक्वो भवेत्पर्युषितोपमः
odano viṣavānsāndro yāty avisrāvyatām iva
cireṇa pacyate pakvo bhavetparyuṣitopamaḥ
- 4
मयूरकण्ठतुल्योष्मा मोहमूर्छाप्रसेककृत्
हीयते वर्णगन्धाद्यैः क्लिद्यते चन्द्रिकाचितः
mayūrakaṇṭhatulyoṣmā mohamūrchāprasekakṛt
hīyate varṇagandhādyaiḥ klidyate candrikācitaḥ
- 5
व्यञ्जनान्य् आशु शुष्यन्ति ध्यामक्वाथानि तत्र च
हीनातिरिक्ता विकृता छाया दृश्येत नैव वा
vyañjanāny āśu śuṣyanti dhyāmakvāthāni tatra ca
hīnātiriktā vikṛtā chāyā dṛśyeta naiva vā
- 6
फेनोर्ध्वराजिसीमन्ततन्तुबुद्बुदसम्भवः
विच्छिन्नविरसाः रागाः खाण्डवाः शाकम् आमिषम्
phenordhvarājisīmantatantubudbudasambhavaḥ
vicchinnavirasāḥ rāgāḥ khāṇḍavāḥ śākam āmiṣam
- 7
नीला राजी रसे ताम्रा क्षीरे दध्नि दृश्यते
श्यावा पीता सिता तक्रे घृते पानीयसंनिभा
nīlā rājī rase tāmrā kṣīre dadhni dṛśyate
śyāvā pītā sitā takre ghṛte pānīyasaṃnibhā
- 8
मस्तुनि स्यात्कपोताभा राजी कृष्णा तुषोदके
काली मद्याम्भसोः क्षौद्रे हरित्तैले ऽरुणोपमा
mastuni syātkapotābhā rājī kṛṣṇā tuṣodake
kālī madyāmbhasoḥ kṣaudre harittaile 'ruṇopamā
- 9
पाकः फलानाम् आमानां पक्वानां परिकोथनम्
द्रव्याणाम् आर्द्रशुष्काणां स्यातां म्लानिविवर्णते
pākaḥ phalānām āmānāṃ pakvānāṃ parikothanam
dravyāṇām ārdraśuṣkāṇāṃ syātāṃ mlānivivarṇate
- 10
मृदूनां कठिनानां च भवेत्स्पर्शविपर्ययः
माल्यस्य स्फुटिताग्रत्वं म्लानिर्गन्धान्तरोद्भवः
mṛdūnāṃ kaṭhinānāṃ ca bhavetsparśaviparyayaḥ
mālyasya sphuṭitāgratvaṃ mlānirgandhāntarodbhavaḥ
- 11
ध्याममण्डलता वस्त्रे शदनं तन्तुपक्ष्मणाम्
धातुमौक्तिककाष्ठाश्मरत्नादिषु मलाक्तता
dhyāmamaṇḍalatā vastre śadanaṃ tantupakṣmaṇām
dhātumauktikakāṣṭhāśmaratnādiṣu malāktatā
- 12
स्नेहस्पर्शप्रभाहानिः सप्रभत्वं तु मृन्मये
विषदः श्यावशुष्कास्यो विलक्षो वीक्षते दिशः
snehasparśaprabhāhāniḥ saprabhatvaṃ tu mṛnmaye
viṣadaḥ śyāvaśuṣkāsyo vilakṣo vīkṣate diśaḥ
- 13
स्वेदवेपथुमांस्त्रस्तो भीतः स्खलति जृम्भते
प्राप्यान्नं सविषं त्व् अग्निर् एकावर्तः स्फुटत्य् अति
svedavepathumāṃstrasto bhītaḥ skhalati jṛmbhate
prāpyānnaṃ saviṣaṃ tv agnir ekāvartaḥ sphuṭaty ati
- 14
शिखिकण्ठाभधूमार्चिर् अनर्चिर्वोग्रगन्धवान्
म्रियन्ते मक्षिकाः प्राश्य काकः क्षामस्वरो भवेत्
śikhikaṇṭhābhadhūmārcir anarcirvogragandhavān
mriyante makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāmasvaro bhavet
- 15
उत्क्रोशन्ति च दृष्ट्वैतच्छुकदात्यूहसारिकाः
हंसः प्रस्खलति ग्लानिर्जीवंजीवस्य जायते
utkrośanti ca dṛṣṭvaitacchukadātyūhasārikāḥ
haṃsaḥ praskhalati glānirjīvaṃjīvasya jāyate
- 16
चकोरस्याक्षिवैराग्यं क्रौञ्चस्य स्यान्मदोदयः
कपोतपरभृद्दक्षचक्रवाका जहत्य् असून्
cakorasyākṣivairāgyaṃ krauñcasya syānmadodayaḥ
kapotaparabhṛddakṣacakravākā jahaty asūn
- 17
उद्वेगं याति मार्जारः शकृन्मुञ्चति वानरः
हृष्येन्मयूरस्तद्दृष्ट्या मन्दतेजो भवेद्विषम्
udvegaṃ yāti mārjāraḥ śakṛnmuñcati vānaraḥ
hṛṣyenmayūrastaddṛṣṭyā mandatejo bhavedviṣam
- 18
इत्य् अन्नं विषवज्ज्ञात्वा त्यजेद् एवं प्रयत्नतः
यथा तेन विपद्येरन्न् अपि न क्षुद्रजन्तवः
ity annaṃ viṣavajjñātvā tyajed evaṃ prayatnataḥ
yathā tena vipadyerann api na kṣudrajantavaḥ
- 19
स्पृष्टे तु कण्डूदाहोषाज्वरार्तिस्फोटसुप्तयः
नखरोमच्युतिः शोफः सेकाद्या विषनाशनाः
spṛṣṭe tu kaṇḍūdāhoṣājvarārtisphoṭasuptayaḥ
nakharomacyutiḥ śophaḥ sekādyā viṣanāśanāḥ
- 20
शस्तास्तत्र प्रलेपाश्च सेव्यचन्दनपद्मकैः
ससोमवल्कतालीशपत्त्रकुष्ठामृतानतैः
śastāstatra pralepāśca sevyacandanapadmakaiḥ
sasomavalkatālīśapattrakuṣṭhāmṛtānataiḥ
- 21
लाला जिह्वौष्ठयोर्जाड्यम् ऊषा चिमिचिमायनम्
दन्तहर्षो रसाज्ञत्वं हनुस्तम्भश्च वक्त्रगे
lālā jihvauṣṭhayorjāḍyam ūṣā cimicimāyanam
dantaharṣo rasājñatvaṃ hanustambhaśca vaktrage
- 22
सेव्याद्यैस्तत्र गण्डूषाः सर्वं च विषजिद्धितम्
आमाशयगते स्वेदमूर्छाध्मानमदभ्रमाः
sevyādyaistatra gaṇḍūṣāḥ sarvaṃ ca viṣajiddhitam
āmāśayagate svedamūrchādhmānamadabhramāḥ
- 23
रोमहर्षो वमिर्दाहश्चक्षुर्हृदयरोधनम्
बिन्दुभिश्चाचयो ऽङ्गानां पक्वाशयगते पुनः
romaharṣo vamirdāhaścakṣurhṛdayarodhanam
bindubhiścācayo 'ṅgānāṃ pakvāśayagate punaḥ
- 24
अनेकवर्णं वमति मूत्रयत्य् अतिसार्यते
तन्द्रा कृशत्वं पाण्डुत्वम् उदरं बलसंक्षयः
anekavarṇaṃ vamati mūtrayaty atisāryate
tandrā kṛśatvaṃ pāṇḍutvam udaraṃ balasaṃkṣayaḥ
- 25
तयोर्वान्तविरिक्तस्य हरिद्रे कटभीं गुडम्
सिन्धुवारितनिष्पावबाष्पिकाशतपर्विकाः
tayorvāntaviriktasya haridre kaṭabhīṃ guḍam
sindhuvāritaniṣpāvabāṣpikāśataparvikāḥ
- 26
तण्डुलीयकमूलानि कुक्कुटाण्डम् अवल्गुजम्
नावनाञ्जनपानेषु योजयेद्विषशान्तये
taṇḍulīyakamūlāni kukkuṭāṇḍam avalgujam
nāvanāñjanapāneṣu yojayedviṣaśāntaye
- 27
विषभुक्ताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वम् अधस्तथा
सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्
viṣabhuktāya dadyācca śuddhāyordhvam adhastathā
sūkṣmaṃ tāmrarajaḥ kāle sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam
- 28
शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्
न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्त्रे ऽम्बुवद्विषम्
śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet
na sajjate hemapāṅge padmapattre 'mbuvadviṣam
- 29
जायते विपुलं चायुर्गरे ऽप्य् एष विधिः स्मृतः
विरुद्धम् अपि चाहारं विद्याद्विषगरोपमम्
jāyate vipulaṃ cāyurgare 'py eṣa vidhiḥ smṛtaḥ
viruddham api cāhāraṃ vidyādviṣagaropamam
- 30
आनूपम् आमिषं माषक्षौद्रक्षीरविरूढकैः
विरुध्यते सह बिसैर्मूलकेन गुडेन वा
ānūpam āmiṣaṃ māṣakṣaudrakṣīravirūḍhakaiḥ
virudhyate saha bisairmūlakena guḍena vā

