49 shlokas
- 1
अथातो दिनचर्याध्यायं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
ब्राह्मे मुहूर्त उत्तिष्ठेत्स्वस्थो रक्षार्थम् आयुषः
शरीरचिन्तां निर्वर्त्य कृतशौचविधिस्ततः
athāto dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
brāhme muhūrta uttiṣṭhetsvastho rakṣārtham āyuṣaḥ
śarīracintāṃ nirvartya kṛtaśaucavidhistataḥ
- 2
अर्कन्यग्रोधखदिरकरञ्जककुभादिजम्
प्रातर्भुक्त्वा च मृद्वग्रं कषायकटुतिक्तकम्
arkanyagrodhakhadirakarañjakakubhādijam
prātarbhuktvā ca mṛdvagraṃ kaṣāyakaṭutiktakam
- 3
कनीन्यग्रसमस्थौल्यं प्रगुणं द्वादशाङ्गुलम्
भक्षयेद्दन्तपवनं दन्तमांसान्य् अबाधयन्
kanīnyagrasamasthaulyaṃ praguṇaṃ dvādaśāṅgulam
bhakṣayeddantapavanaṃ dantamāṃsāny abādhayan
- 4
नाद्याद् अजीर्णवमथुश्वासकासज्वरार्दिती
तृष्णास्यपाकहृन्नेत्रशिरःकर्णामयी च तत्
nādyād ajīrṇavamathuśvāsakāsajvarārditī
tṛṣṇāsyapākahṛnnetraśiraḥkarṇāmayī ca tat
- 5
सौवीरम् अञ्जनं नित्यं हितम् अक्ष्णोस्ततो भजेत्
चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषाच्छ्लेष्मतो भयम्
sauvīram añjanaṃ nityaṃ hitam akṣṇostato bhajet
cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣācchleṣmato bhayam
- 6
योजयेत्सप्तरात्रे ऽस्मात्स्रावणार्थं रसाञ्जनम्
ततो नावनगण्डूषधूमताम्बूलभाग्भवेत्
yojayetsaptarātre 'smātsrāvaṇārthaṃ rasāñjanam
tato nāvanagaṇḍūṣadhūmatāmbūlabhāgbhavet
- 7
ताम्बूलं क्षतपित्तास्ररूक्षोत्कुपितचक्षुषाम्
विषमूर्छामदार्तानाम् अपथ्यं शोषिणाम् अपि
tāmbūlaṃ kṣatapittāsrarūkṣotkupitacakṣuṣām
viṣamūrchāmadārtānām apathyaṃ śoṣiṇām api
- 8
अभ्यङ्गम् आचरेन्नित्यं स जराश्रमवातहा
दृष्टिप्रसादपुष्ट्यायुःस्वप्नसुत्वक्त्वदार्ढ्यकृत्
abhyaṅgam ācarennityaṃ sa jarāśramavātahā
dṛṣṭiprasādapuṣṭyāyuḥsvapnasutvaktvadārḍhyakṛt
- 9
शिरःश्रवणपादेषु तं विशेषेण शीलयेत्
वर्ज्यो ऽभ्यङ्गः कफग्रस्तकृतसंशुद्ध्यजीर्णिभिः
śiraḥśravaṇapādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet
varjyo 'bhyaṅgaḥ kaphagrastakṛtasaṃśuddhyajīrṇibhiḥ
- 10
लाघवं कर्मसामर्थ्यं दीप्तो ऽग्निर्मेदसः क्षयः
विभक्तघनगात्रत्वं व्यायामाद् उपजायते
lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ dīpto 'gnirmedasaḥ kṣayaḥ
vibhaktaghanagātratvaṃ vyāyāmād upajāyate
- 11
वातपित्तामयी बालो वृद्धो ऽजीर्णश्च तं त्यजेत्
अर्धशक्त्या निषेव्यस्तु बलिभिः स्निग्धभोजिभिः
vātapittāmayī bālo vṛddho 'jīrṇaśca taṃ tyajet
ardhaśaktyā niṣevyastu balibhiḥ snigdhabhojibhiḥ
- 12
शीतकाले वसन्ते च मन्दम् एव ततो ऽन्यदा
तं कृत्वानुसुखं देहं मर्दयेच्च समन्ततः
śītakāle vasante ca mandam eva tato 'nyadā
taṃ kṛtvānusukhaṃ dehaṃ mardayecca samantataḥ
- 13
तृष्णा क्षयः प्रतमको रक्तपित्तं श्रमः क्लमः
अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्छर्दिश्च जायते
tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako raktapittaṃ śramaḥ klamaḥ
ativyāyāmataḥ kāso jvaraśchardiśca jāyate
- 14
व्यायामजागराध्वस्त्रीहास्यभाष्यादिसाहसम्
गजं सिंह इवाकर्षन्भजन्न् अति विनश्यति
vyāyāmajāgarādhvastrīhāsyabhāṣyādisāhasam
gajaṃ siṃha ivākarṣanbhajann ati vinaśyati
- 15
उद्वर्तनं कफहरं मेदसः प्रविलायनम्
स्थिरीकरणम् अङ्गानां त्वक्प्रसादकरं परम्
udvartanaṃ kaphaharaṃ medasaḥ pravilāyanam
sthirīkaraṇam aṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param
- 16
दीपनं वृष्यम् आयुष्यं स्नानम् ऊर्जाबलप्रदम्
कण्डूमलश्रमस्वेदतन्द्रातृड्दाहपाप्मजित्
dīpanaṃ vṛṣyam āyuṣyaṃ snānam ūrjābalapradam
kaṇḍūmalaśramasvedatandrātṛḍdāhapāpmajit
- 17
उष्णाम्बुनाधःकायस्य परिषेको बलावहः
तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलहृत्केशचक्षुषाम्
uṣṇāmbunādhaḥkāyasya pariṣeko balāvahaḥ
tenaiva tūttamāṅgasya balahṛtkeśacakṣuṣām
- 18
स्नानम् अर्दितनेत्रास्यकर्णरोगातिसारिषु
आध्मानपीनसाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम्
snānam arditanetrāsyakarṇarogātisāriṣu
ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam
- 19
जीर्णे हितं मितं चाद्यान्न वेगान् ईरयेद्बलात्
न वेगितो ऽन्यकार्यः स्यान्नाजित्वा साध्यम् आमयम्
jīrṇe hitaṃ mitaṃ cādyānna vegān īrayedbalāt
na vegito 'nyakāryaḥ syānnājitvā sādhyam āmayam
- 20
सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः
सुखं च न विना धर्मात्तस्माद्धर्मपरो भवेत्
sukhārthāḥ sarvabhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ
sukhaṃ ca na vinā dharmāttasmāddharmaparo bhavet
- 21
भक्त्या कल्याणमित्राणि सेवेतेतरदूरगः
हिंसास्तेयान्यथाकामं पैशुन्यं परुषानृते
bhaktyā kalyāṇamitrāṇi sevetetaradūragaḥ
hiṃsāsteyānyathākāmaṃ paiśunyaṃ paruṣānṛte
- 22
संभिन्नालापं व्यापादम् अभिध्यां दृग्विपर्ययम्
पापं कर्मेति दशधा कायवाङ्मानसैस्त्यजेत्
saṃbhinnālāpaṃ vyāpādam abhidhyāṃ dṛgviparyayam
pāpaṃ karmeti daśadhā kāyavāṅmānasaistyajet
- 23
अवृत्तिव्याधिशोकार्तान् अनुवर्तेत शक्तितः
आत्मवत्सततं पश्येद् अपि कीटपिपीलिकम्
avṛttivyādhiśokārtān anuvarteta śaktitaḥ
ātmavatsatataṃ paśyed api kīṭapipīlikam
- 24
अर्चयेद्देवगोविप्रवृद्धवैद्यनृपातिथीन्
विमुखान्नार्थिनः कुर्यान्नावमन्येत नाक्षिपेत्
arcayeddevagovipravṛddhavaidyanṛpātithīn
vimukhānnārthinaḥ kuryānnāvamanyeta nākṣipet
- 25
उपकारप्रधानः स्याद् अपकारपरे ऽप्य् अरौ
संपद्विपत्स्व् एकमना हेतावीर्ष्येत्फले न तु
upakārapradhānaḥ syād apakārapare 'py arau
saṃpadvipatsv ekamanā hetāvīrṣyetphale na tu
- 26
काले हितं मितं ब्रूयाद् अविसंवादि पेशलम्
पूर्वाभिभाषी सुमुखः सुशीलः करुणामृदुः
kāle hitaṃ mitaṃ brūyād avisaṃvādi peśalam
pūrvābhibhāṣī sumukhaḥ suśīlaḥ karuṇāmṛduḥ
- 27
नैकः सुखी न सर्वत्र विश्रब्धो न च शङ्कितः
न कंचिद् आत्मनः शत्रुं नात्मानं कस्यचिद्रिपुम्
naikaḥ sukhī na sarvatra viśrabdho na ca śaṅkitaḥ
na kaṃcid ātmanaḥ śatruṃ nātmānaṃ kasyacidripum
- 28
प्रकाशयेन्नापमानं न च निःस्नेहतां प्रभोः
जनस्याशयम् आलक्ष्य यो यथा परितुष्यति
prakāśayennāpamānaṃ na ca niḥsnehatāṃ prabhoḥ
janasyāśayam ālakṣya yo yathā parituṣyati
- 29
तं तथैवानुवर्तेत पराराधनपण्डितः
न पीडयेद् इन्द्रियाणि न चैतान्य् अतिलालयेत्
taṃ tathaivānuvarteta parārādhanapaṇḍitaḥ
na pīḍayed indriyāṇi na caitāny atilālayet
- 30
त्रिवर्गशून्यं नारम्भं भजेत्तं चाविरोधयन्
अनुयायात्प्रतिपदं सर्वधर्मेषु मध्यमाम्
trivargaśūnyaṃ nārambhaṃ bhajettaṃ cāvirodhayan
anuyāyātpratipadaṃ sarvadharmeṣu madhyamām

