53 shlokas
- 1
अथातः सिराव्यधविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
मधुरं लवणं किंचिद् अशीतोष्णम् असंहतम्
पद्मेन्द्रगोपहेमाविशशलोहितलोहितम्
athātaḥ sirāvyadhavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
madhuraṃ lavaṇaṃ kiṃcid aśītoṣṇam asaṃhatam
padmendragopahemāviśaśalohitalohitam
- 2
लोहितं प्रभवः शुद्धं तनोस्तेनैव च स्थितः
तत्पित्तश्लेष्मलैः प्रायो दूष्यते कुरुते ततः
lohitaṃ prabhavaḥ śuddhaṃ tanostenaiva ca sthitaḥ
tatpittaśleṣmalaiḥ prāyo dūṣyate kurute tataḥ
- 3
विसर्पविद्रधिप्लीहगुल्माग्निसदनज्वरान्
मुखनेत्रशिरोरोगमदतृड्लवणास्यताः
visarpavidradhiplīhagulmāgnisadanajvarān
mukhanetraśirorogamadatṛḍlavaṇāsyatāḥ
- 4
कुष्ठवातास्रपित्तास्रकट्वम्लोद्गिरणभ्रमान्
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरुपक्रान्ताश्च ये गदाः
kuṣṭhavātāsrapittāsrakaṭvamlodgiraṇabhramān
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca ye gadāḥ
- 5
सम्यक्साध्या न सिध्यन्ति ते च रक्तप्रकोपजाः
तेषु स्रावयितुं रक्तम् उद्रिक्तं व्यधयेत्सिराम्
samyaksādhyā na sidhyanti te ca raktaprakopajāḥ
teṣu srāvayituṃ raktam udriktaṃ vyadhayetsirām
- 6
न तूनषोडशातीतसप्तत्यब्दस्रुतासृजाम्
अस्निग्धास्वेदितात्यर्थस्वेदितानिलरोगिणाम्
na tūnaṣoḍaśātītasaptatyabdasrutāsṛjām
asnigdhāsveditātyarthasveditānilarogiṇām
- 7
गर्भिणीसूतिकाजीर्णपित्तास्रश्वासकासिनाम्
अतीसारोदरच्छर्दिपाण्डुसर्वाङ्गशोफिनाम्
garbhiṇīsūtikājīrṇapittāsraśvāsakāsinām
atīsārodaracchardipāṇḍusarvāṅgaśophinām
- 8
स्नेहपीते प्रयुक्तेषु तथा पञ्चसु कर्मसु
नायन्त्रितां सिरां विध्येन्न तिर्यङ्नाप्यनुत्थिताम्
snehapīte prayukteṣu tathā pañcasu karmasu
nāyantritāṃ sirāṃ vidhyenna tiryaṅnāpyanutthitām
- 9
नातिशीतोष्णवाताभ्रेष्वन्यत्रात्ययिकाद्गदात्
शिरोनेत्रविकारेषु ललाट्यां मोक्षयेत्सिराम्
nātiśītoṣṇavātābhreṣvanyatrātyayikādgadāt
śironetravikāreṣu lalāṭyāṃ mokṣayetsirām
- 10
अपाङ्ग्याम् उपनास्यां वा कर्णरोगेषु कर्णजाम्
नासारोगेषु नासाग्रे स्थितां नासाललाटयोः
apāṅgyām upanāsyāṃ vā karṇarogeṣu karṇajām
nāsārogeṣu nāsāgre sthitāṃ nāsālalāṭayoḥ
- 11
पीनसे मुखरोगेषु जिह्वौष्ठहनुतालुगाः
जत्रूर्ध्वग्रन्थिषु ग्रीवाकर्णशङ्खशिरःश्रिताः
pīnase mukharogeṣu jihvauṣṭhahanutālugāḥ
jatrūrdhvagranthiṣu grīvākarṇaśaṅkhaśiraḥśritāḥ
- 12
उरोऽपाङ्गललाटस्था उन्मादे ऽपस्मृतौ पुनः
हनुसंधौ समस्ते वा सिरां भ्रूमध्यगामिनीम्
uro'pāṅgalalāṭasthā unmāde 'pasmṛtau punaḥ
hanusaṃdhau samaste vā sirāṃ bhrūmadhyagāminīm
- 13
विद्रधौ पार्श्वशूले च पार्श्वकक्षास्तनान्तरे
तृतीयके ऽंसयोर्मध्ये स्कन्धस्याधश्चतुर्थके
vidradhau pārśvaśūle ca pārśvakakṣāstanāntare
tṛtīyake 'ṃsayormadhye skandhasyādhaścaturthake
- 14
प्रवाहिकायां शूलिन्यां श्रोणितो द्व्यङ्गुले स्थिताम्
शुक्रमेढ्रामये मेढ्र ऊरुगां गलगण्डयोः
pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ śroṇito dvyaṅgule sthitām
śukrameḍhrāmaye meḍhra ūrugāṃ galagaṇḍayoḥ
- 15
गृध्रस्यां जानुनो ऽधस्ताद् ऊर्ध्वं वा चतुरङ्गुले
इन्द्रवस्तेरधो ऽपच्यां द्व्यङ्गुले चतुरङ्गुले
gṛdhrasyāṃ jānuno 'dhastād ūrdhvaṃ vā caturaṅgule
indravasteradho 'pacyāṃ dvyaṅgule caturaṅgule
- 16
ऊर्ध्वं गुल्फस्य सक्थ्यर्तौ तथा क्रोष्टुकशीर्षके
पाददाहे खुडे हर्षे विपाद्यां वातकण्टके
ūrdhvaṃ gulphasya sakthyartau tathā kroṣṭukaśīrṣake
pādadāhe khuḍe harṣe vipādyāṃ vātakaṇṭake
- 17
चिप्ये च द्व्यङ्गुले विध्येद् उपरि क्षिप्रमर्मणः
गृध्रस्याम् इव विश्वाच्यां यथोक्तानाम् अदर्शने
cipye ca dvyaṅgule vidhyed upari kṣipramarmaṇaḥ
gṛdhrasyām iva viśvācyāṃ yathoktānām adarśane
- 18
मर्महीने यथासन्ने देशे ऽन्यां व्यधयेत्सिराम्
अथ स्निग्धतनुः सज्जसर्वोपकरणो बली
marmahīne yathāsanne deśe 'nyāṃ vyadhayetsirām
atha snigdhatanuḥ sajjasarvopakaraṇo balī
- 19
कृतस्वस्त्ययनः स्निग्धरसान्नप्रतिभोजितः
अग्नितापातपस्विन्नो जानूच्चासनसंस्थितः
kṛtasvastyayanaḥ snigdharasānnapratibhojitaḥ
agnitāpātapasvinno jānūccāsanasaṃsthitaḥ
- 20
मृदुपट्टात्तकेशान्तो जानुस्थापितकूर्परः
मुष्टिभ्यां वस्त्रगर्भाभ्यां मन्ये गाढं निपीडयेत्
mṛdupaṭṭāttakeśānto jānusthāpitakūrparaḥ
muṣṭibhyāṃ vastragarbhābhyāṃ manye gāḍhaṃ nipīḍayet
- 21
दन्तप्रपीडनोत्कासगण्डाध्मानानि चाचरेत्
पृष्ठतो यन्त्रयेच्चैनं वस्त्रम् आवेष्टयन्नरः
dantaprapīḍanotkāsagaṇḍādhmānāni cācaret
pṛṣṭhato yantrayeccainaṃ vastram āveṣṭayannaraḥ
- 22
कन्धरायां परिक्षिप्य न्यस्यान्तर्वामतर्जनीम्
एषो ऽन्तर्मुखवर्ज्यानां सिराणां यन्त्रणे विधिः
kandharāyāṃ parikṣipya nyasyāntarvāmatarjanīm
eṣo 'ntarmukhavarjyānāṃ sirāṇāṃ yantraṇe vidhiḥ
- 23
ततो मध्यमयाङ्गुल्या वैद्यो ऽङ्गुष्ठविमुक्तया
ताडयेद् उत्थितां ज्ञात्वा स्पर्शाद्वाङ्गुष्ठपीडनैः
tato madhyamayāṅgulyā vaidyo 'ṅguṣṭhavimuktayā
tāḍayed utthitāṃ jñātvā sparśādvāṅguṣṭhapīḍanaiḥ
- 24
कुठार्या लक्षयेन्मध्ये वामहस्तगृहीतया
फलोद्देशे सुनिष्कम्पं सिरां तद्वच्च मोक्षयेत्
kuṭhāryā lakṣayenmadhye vāmahastagṛhītayā
phaloddeśe suniṣkampaṃ sirāṃ tadvacca mokṣayet
- 25
ताडयन्पीडयंश्चैनां विध्येद्व्रीहिमुखेन तु
अङ्गुष्ठेनोन्नमय्याग्रे नासिकाम् उपनासिकाम्
tāḍayanpīḍayaṃścaināṃ vidhyedvrīhimukhena tu
aṅguṣṭhenonnamayyāgre nāsikām upanāsikām
- 26
अभ्युन्नतविदष्टाग्रजिह्वस्याधस्तदाश्रयाम्
यन्त्रयेत्स्तनयोरूर्ध्वं ग्रीवाश्रितसिराव्यधे
abhyunnatavidaṣṭāgrajihvasyādhastadāśrayām
yantrayetstanayorūrdhvaṃ grīvāśritasirāvyadhe
- 27
पाषाणगर्भहस्तस्य जानुस्थे प्रसृते भुजे
कुक्षेरारभ्य मृदिते विध्येद्बद्धोर्ध्वपट्टके
pāṣāṇagarbhahastasya jānusthe prasṛte bhuje
kukṣerārabhya mṛdite vidhyedbaddhordhvapaṭṭake
- 28
विध्येद्धस्तसिरां बाहाव् अनाकुञ्चितकूर्परे
बद्ध्वा सुखोपविष्टस्य मुष्टिम् अङ्गुष्ठगर्भिणम्
vidhyeddhastasirāṃ bāhāv anākuñcitakūrpare
baddhvā sukhopaviṣṭasya muṣṭim aṅguṣṭhagarbhiṇam
- 29
ऊर्ध्वं वेध्यप्रदेशाच्च पट्टिकां चतुरङ्गुले
विध्येद् आलम्बमानस्य बाहुभ्यां पार्श्वयोः सिराम्
ūrdhvaṃ vedhyapradeśācca paṭṭikāṃ caturaṅgule
vidhyed ālambamānasya bāhubhyāṃ pārśvayoḥ sirām
- 30
प्रहृष्टे मेहने जङ्घासिरां जानुन्यकुञ्चिते
पादे तु सुस्थिते ऽधस्ताज्जानुसंधेर्निपीडिते
prahṛṣṭe mehane jaṅghāsirāṃ jānunyakuñcite
pāde tu susthite 'dhastājjānusaṃdhernipīḍite

