37 shlokas
- 1
उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद्द्विधैवोपक्रमो मतः
एकः संतर्पणस्तत्र द्वितीयश्चापतर्पणः
upakramyasya hi dvitvāddvidhaivopakramo mataḥ
ekaḥ saṃtarpaṇastatra dvitīyaścāpatarpaṇaḥ
- 2
बृंहणो लङ्घनश्चेति तत्पर्यायाव् उदाहृतौ
बृंहणं यद्बृहत्त्वाय लङ्घनं लाघवाय यत्
bṛṃhaṇo laṅghanaśceti tatparyāyāv udāhṛtau
bṛṃhaṇaṃ yadbṛhattvāya laṅghanaṃ lāghavāya yat
- 3
देहस्य भवतः प्रायो भौमाप्यम् इतरच्च ते
स्नेहनं रूक्षणं कर्म स्वेदनं स्तम्भनं च यत्
dehasya bhavataḥ prāyo bhaumāpyam itaracca te
snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanaṃ ca yat
- 4
भूतानां तद् अपि द्वैध्याद्द्वितयं नातिवर्तते
शोधनं शमनं चेति द्विधा तत्रापि लङ्घनम्
bhūtānāṃ tad api dvaidhyāddvitayaṃ nātivartate
śodhanaṃ śamanaṃ ceti dvidhā tatrāpi laṅghanam
- 5
यद् ईरयेद्बहिर्दोषान्पञ्चधा शोधनं च तत्
निरूहो वमनं कायशिरोरेको ऽस्रविस्रुतिः
yad īrayedbahirdoṣānpañcadhā śodhanaṃ ca tat
nirūho vamanaṃ kāyaśiroreko 'sravisrutiḥ
- 6
न शोधयति यद्दोषान्समान्नोदीरयत्य् अपि
समीकरोति विषमान्शमनं तच्च सप्तधा
na śodhayati yaddoṣānsamānnodīrayaty api
samīkaroti viṣamānśamanaṃ tacca saptadhā
- 7
पाचनं दीपनं क्षुत्तृड्व्यायामातपमारुताः
बृंहणं शमनं त्व् एव वायोः पित्तानिलस्य च
pācanaṃ dīpanaṃ kṣuttṛḍvyāyāmātapamārutāḥ
bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tv eva vāyoḥ pittānilasya ca
- 8
बृंहयेद्व्याधिभैषज्यमद्यस्त्रीशोककर्शितान्
भाराध्वोरःक्षतक्षीणरूक्षदुर्बलवातलान्
bṛṃhayedvyādhibhaiṣajyamadyastrīśokakarśitān
bhārādhvoraḥkṣatakṣīṇarūkṣadurbalavātalān
- 9
गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धान्ग्रीष्मे ऽपरान् अपि
मांसक्षीरसितासर्पिर्मधुरस्निग्धवस्तिभिः
garbhiṇīsūtikābālavṛddhāngrīṣme 'parān api
māṃsakṣīrasitāsarpirmadhurasnigdhavastibhiḥ
- 10
स्वप्नशय्यासुखाभ्यङ्गस्नाननिर्वृतिहर्षणैः
svapnaśayyāsukhābhyaṅgasnānanirvṛtiharṣaṇaiḥ
- 11
विसर्पविद्रधिप्लीहशिरःकण्ठाक्षिरोगिणः
स्थूलांश्च लङ्घयेन्नित्यं शिशिरे त्व् अपरान् अपि
visarpavidradhiplīhaśiraḥkaṇṭhākṣirogiṇaḥ
sthūlāṃśca laṅghayennityaṃ śiśire tv aparān api
- 12
तत्र संशोधनैः स्थौल्यबलपित्तकफाधिकान्
आमदोषज्वरच्छर्दिरतीसारहृदामयैः
tatra saṃśodhanaiḥ sthaulyabalapittakaphādhikān
āmadoṣajvaracchardiratīsārahṛdāmayaiḥ
- 13
विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासादिभिर् आतुरान्
मध्यस्थौल्यादिकान्प्रायः पूर्वं पाचनदीपनैः
vibandhagauravodgārahṛllāsādibhir āturān
madhyasthaulyādikānprāyaḥ pūrvaṃ pācanadīpanaiḥ
- 14
एभिर् एवामयैर् आर्तान्हीनस्थौल्यबलादिकान्
क्षुत्तृष्णानिग्रहैर्दोषैस्त्व् आर्तान्मध्यबलैर्दृढान्
ebhir evāmayair ārtānhīnasthaulyabalādikān
kṣuttṛṣṇānigrahairdoṣaistv ārtānmadhyabalairdṛḍhān
- 15
समीरणातपायासैः किम् उताल्पबलैर्नरान्
न बृंहयेल्लङ्घनीयान्बृंह्यांस्तु मृदु लङ्घयेत्
samīraṇātapāyāsaiḥ kim utālpabalairnarān
na bṛṃhayellaṅghanīyānbṛṃhyāṃstu mṛdu laṅghayet
- 16
युक्त्या वा देशकालादिबलतस्तान् उपाचरेत्
बृंहिते स्याद्बलं पुष्टिस्तत्साध्यामयसंक्षयः
yuktyā vā deśakālādibalatastān upācaret
bṛṃhite syādbalaṃ puṣṭistatsādhyāmayasaṃkṣayaḥ
- 17
विमलेन्द्रियता सर्गो मलानां लाघवं रुचिः
क्षुत्तृट्सहोदयः शुद्धहृदयोद्गारकण्ठता
vimalendriyatā sargo malānāṃ lāghavaṃ ruciḥ
kṣuttṛṭsahodayaḥ śuddhahṛdayodgārakaṇṭhatā
- 18
व्याधिमार्दवम् उत्साहस्तन्द्रानाशश्च लङ्घिते
अनपेक्षितमात्रादिसेविते कुरुतस्तु ते
vyādhimārdavam utsāhastandrānāśaśca laṅghite
anapekṣitamātrādisevite kurutastu te
- 19
अतिस्थौल्यातिकार्श्यादीन्वक्ष्यन्ते ते च सौषधाः
रूपं तैर् एव च ज्ञेयम् अतिबृंहितलङ्घिते
atisthaulyātikārśyādīnvakṣyante te ca sauṣadhāḥ
rūpaṃ tair eva ca jñeyam atibṛṃhitalaṅghite
- 20
अतिस्थौल्यापचीमेहज्वरोदरभगन्दरान्
काससंन्यासकृच्छ्रामकुष्ठादीन् अतिदारुणान्
atisthaulyāpacīmehajvarodarabhagandarān
kāsasaṃnyāsakṛcchrāmakuṣṭhādīn atidāruṇān
- 21
तत्र मेदोऽनिलश्लेष्मनाशनं सर्वम् इष्यते
कुलत्थजूर्णश्यामाकयवमुद्गमधूदकम्
tatra medo'nilaśleṣmanāśanaṃ sarvam iṣyate
kulatthajūrṇaśyāmākayavamudgamadhūdakam
- 22
मस्तुदण्डाहतारिष्टचिन्ताशोधनजागरम्
मधुना त्रिफलां लिह्याद्गुडूचीम् अभयां घनम्
mastudaṇḍāhatāriṣṭacintāśodhanajāgaram
madhunā triphalāṃ lihyādguḍūcīm abhayāṃ ghanam
- 23
रसाञ्जनस्य महतः पञ्चमूलस्य गुग्गुलोः
शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसो हितः
rasāñjanasya mahataḥ pañcamūlasya gugguloḥ
śilājatuprayogaśca sāgnimantharaso hitaḥ
- 24
विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु
यवामलकचूर्णं च योगो ऽतिस्थौल्यदोषजित्
viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu
yavāmalakacūrṇaṃ ca yogo 'tisthaulyadoṣajit
- 25
व्योषकट्वीवराशिग्रुविडङ्गातिविषास्थिराः
हिङ्गुसौवर्चलाजाजीयवानीधान्यचित्रकाः
vyoṣakaṭvīvarāśigruviḍaṅgātiviṣāsthirāḥ
hiṅgusauvarcalājājīyavānīdhānyacitrakāḥ
- 26
निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलं च केम्बुकात्
एषां चूर्णं मधु घृतं तैलं च सदृशांशकम्
niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṃ ca kembukāt
eṣāṃ cūrṇaṃ madhu ghṛtaṃ tailaṃ ca sadṛśāṃśakam
- 27
सक्तुभिः षोडशगुणैर्युक्तं पीतं निहन्ति तत्
अतिस्थौल्यादिकान्सर्वान्रोगान् अन्यांश्च तद्विधान्
saktubhiḥ ṣoḍaśaguṇairyuktaṃ pītaṃ nihanti tat
atisthaulyādikānsarvānrogān anyāṃśca tadvidhān
- 28
हृद्रोगकामलाश्वित्रश्वासकासगलग्रहान्
बुद्धिमेधास्मृतिकरं संनस्याग्नेश्च दीपनम्
hṛdrogakāmalāśvitraśvāsakāsagalagrahān
buddhimedhāsmṛtikaraṃ saṃnasyāgneśca dīpanam
- 29
अतिकार्श्यं भ्रमः कासस्तृष्णाधिक्यम् अरोचकः
atikārśyaṃ bhramaḥ kāsastṛṣṇādhikyam arocakaḥ
- 30
वस्तिहृन्मूर्धजङ्घोरुत्रिकपार्श्वरुजा ज्वरः
प्रलापोर्ध्वानिलग्लानिच्छर्दिपर्वास्थिभेदनम्
vastihṛnmūrdhajaṅghorutrikapārśvarujā jvaraḥ
pralāpordhvānilaglānicchardiparvāsthibhedanam

