84 shlokas
- 1
अथातो द्रवद्रव्यविज्ञानीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
जीवनं तर्पणं हृद्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम्
तन्व् अव्यक्तरसं मृष्टं शीतं लघ्व् अमृतोपमम्
athāto dravadravyavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
jīvanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ hlādi buddhiprabodhanam
tanv avyaktarasaṃ mṛṣṭaṃ śītaṃ laghv amṛtopamam
- 2
गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं स्पृष्टं त्व् अर्केन्दुमारुतैः
हिताहितत्वे तद्भूयो देशकालाव् अपेक्षते
gaṅgāmbu nabhaso bhraṣṭaṃ spṛṣṭaṃ tv arkendumārutaiḥ
hitāhitatve tadbhūyo deśakālāv apekṣate
- 3
येनाभिवृष्टम् अमलं शाल्यन्नं राजते स्थितम्
अक्लिन्नम् अविवर्णं च तत्पेयं गाङ्गम् अन्यथा
yenābhivṛṣṭam amalaṃ śālyannaṃ rājate sthitam
aklinnam avivarṇaṃ ca tatpeyaṃ gāṅgam anyathā
- 4
सामुद्रं तन्न पातव्यं मासाद् आश्वयुजाद्विना
ऐन्द्रम् अम्बु सुपात्रस्थम् अविपन्नं सदा पिबेत्
sāmudraṃ tanna pātavyaṃ māsād āśvayujādvinā
aindram ambu supātrastham avipannaṃ sadā pibet
- 5
तदभावे च भूमिष्ठम् आन्तरिक्षानुकारि यत्
शुचिपृथ्वसितश्वेते देशे ऽर्कपवनाहतम्
tadabhāve ca bhūmiṣṭham āntarikṣānukāri yat
śucipṛthvasitaśvete deśe 'rkapavanāhatam
- 6
न पिबेत्पङ्कशैवालतृणपर्णाविलास्तृतम्
सूर्येन्दुपवनादृष्टम् अभिवृष्टं घनं गुरु
na pibetpaṅkaśaivālatṛṇaparṇāvilāstṛtam
sūryendupavanādṛṣṭam abhivṛṣṭaṃ ghanaṃ guru
- 7
फेनिलं जन्तुमत्तप्तं दन्तग्राह्य् अतिशैत्यतः
अनार्तवं च यद्दिव्यम् आर्तवं प्रथमं च यत्
phenilaṃ jantumattaptaṃ dantagrāhy atiśaityataḥ
anārtavaṃ ca yaddivyam ārtavaṃ prathamaṃ ca yat
- 8
लूतादितन्तुविण्मूत्रविषसंश्लेषदूषितम्
पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः
lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṃśleṣadūṣitam
paścimodadhigāḥ śīghravahā yāścāmalodakāḥ
- 9
पथ्याः समासात्ता नद्यो विपरीतास्त्व् अतो ऽन्यथा
उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः
pathyāḥ samāsāttā nadyo viparītāstv ato 'nyathā
upalāsphālanākṣepavicchedaiḥ kheditodakāḥ
- 10
हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिराः
कृमिश्लीपदहृत्कण्ठशिरोरोगान्प्रकुर्वते
himavanmalayodbhūtāḥ pathyāstā eva ca sthirāḥ
kṛmiślīpadahṛtkaṇṭhaśirorogānprakurvate
- 11
प्राच्यावन्त्यपरान्तोत्था दुर्नामानि महेन्द्रजाः
उदरश्लीपदातङ्कान्सह्यविन्ध्योद्भवाः पुनः
prācyāvantyaparāntotthā durnāmāni mahendrajāḥ
udaraślīpadātaṅkānsahyavindhyodbhavāḥ punaḥ
- 12
कुष्ठपाण्डुशिरोरोगान्दोषघ्न्यः पारियात्रजाः
बलपौरुषकारिण्यः सागराम्भस्त्रिदोषकृत्
kuṣṭhapāṇḍuśirorogāndoṣaghnyaḥ pāriyātrajāḥ
balapauruṣakāriṇyaḥ sāgarāmbhastridoṣakṛt
- 13
विद्यात्कूपतडागादीन्जाङ्गलानूपशैलतः
नाम्बु पेयम् अशक्त्या वा स्वल्पम् अल्पाग्निगुल्मिभिः
vidyātkūpataḍāgādīnjāṅgalānūpaśailataḥ
nāmbu peyam aśaktyā vā svalpam alpāgnigulmibhiḥ
- 14
पाण्डूदरातिसारार्शोग्रहणीशोषशोथिभिः
ऋते शरन्निदाघाभ्यां पिबेत्स्वस्थो ऽपि चाल्पशः
pāṇḍūdarātisārārśograhaṇīśoṣaśothibhiḥ
ṛte śarannidāghābhyāṃ pibetsvastho 'pi cālpaśaḥ
- 15
समस्थूलकृशा भुक्तमध्यान्तप्रथमाम्बुपाः
शीतं मदात्ययग्लानिमूर्छाछर्दिश्रमभ्रमान्
samasthūlakṛśā bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ
śītaṃ madātyayaglānimūrchāchardiśramabhramān
- 16
तृष्णोष्णदाहपित्तास्रविषाण्य् अम्बु नियच्छति
दीपनं पाचनं कण्ठ्यं लघूष्णं वस्तिशोधनम्
tṛṣṇoṣṇadāhapittāsraviṣāṇy ambu niyacchati
dīpanaṃ pācanaṃ kaṇṭhyaṃ laghūṣṇaṃ vastiśodhanam
- 17
हिध्माध्मानानिलश्लेष्मसद्यःशुद्धिनवज्वरे
कासामपीनसश्वासपार्श्वरुक्षु च शस्यते
hidhmādhmānānilaśleṣmasadyaḥśuddhinavajvare
kāsāmapīnasaśvāsapārśvarukṣu ca śasyate
- 18
अनभिष्यन्दि लघु च तोयं क्वथितशीतलम्
पित्तयुक्ते हितं दोषे व्युषितं तत्त्रिदोषकृत्
anabhiṣyandi laghu ca toyaṃ kvathitaśītalam
pittayukte hitaṃ doṣe vyuṣitaṃ tattridoṣakṛt
- 19
नारिकेलोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु
तृष्णापित्तानिलहरं दीपनं वस्तिशोधनम्
nārikelodakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu
tṛṣṇāpittānilaharaṃ dīpanaṃ vastiśodhanam
- 20
वर्षासु दिव्यनादेये परं तोये वरावरे
स्वादुपाकरसं स्निग्धम् ओजस्यं धातुवर्धनम्
varṣāsu divyanādeye paraṃ toye varāvare
svādupākarasaṃ snigdham ojasyaṃ dhātuvardhanam
- 21
वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम्
प्रायः पयो ऽत्र गव्यं तु जीवनीयं रसायनम्
vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam
prāyaḥ payo 'tra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ rasāyanam
- 22
क्षतक्षीणहितं मेध्यं बल्यं स्तन्यकरं सरम्
kṣatakṣīṇahitaṃ medhyaṃ balyaṃ stanyakaraṃ saram
- 23
जीर्णज्वरं मूत्रकृच्छ्रं रक्तपित्तं च नाशयेत्
हितम् अत्यग्न्यनिद्रेभ्यो गरीयो माहिषं हिमम्
jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet
hitam atyagnyanidrebhyo garīyo māhiṣaṃ himam
- 24
अल्पाम्बुपानव्यायामकटुतिक्ताशनैर्लघु
आजं शोषज्वरश्वासरक्तपित्तातिसारजित्
alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanairlaghu
ājaṃ śoṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit
- 25
ईषद्रूक्षोष्णलवणम् औष्ट्रकं दीपनं लघु
शस्तं वातकफानाहकृमिशोफोदरार्शसाम्
īṣadrūkṣoṣṇalavaṇam auṣṭrakaṃ dīpanaṃ laghu
śastaṃ vātakaphānāhakṛmiśophodarārśasām
- 26
मानुषं वातपित्तासृगभिघाताक्षिरोगजित्
तर्पणाश्च्योतनैर्नस्यैर् अहृद्यं तूष्णम् आविकम्
mānuṣaṃ vātapittāsṛgabhighātākṣirogajit
tarpaṇāścyotanairnasyair ahṛdyaṃ tūṣṇam āvikam
- 27
वातव्याधिहरं हिध्माश्वासपित्तकफप्रदम्
हस्तिन्याः स्थैर्यकृद्बाढम् उष्णं त्व् ऐकशफं लघु
vātavyādhiharaṃ hidhmāśvāsapittakaphapradam
hastinyāḥ sthairyakṛdbāḍham uṣṇaṃ tv aikaśaphaṃ laghu
- 28
शाखावातहरं साम्ललवणं जडताकरम्
पयो ऽभिष्यन्दि गुर्व् आमं युक्त्या शृतम् अतो ऽन्यथा
śākhāvātaharaṃ sāmlalavaṇaṃ jaḍatākaram
payo 'bhiṣyandi gurv āmaṃ yuktyā śṛtam ato 'nyathā
- 29
भवेद्गरीयो ऽतिशृतं धारोष्णम् अमृतोपमम्
अम्लपाकरसं ग्राहि गुरूष्णं दधि वातजित्
bhavedgarīyo 'tiśṛtaṃ dhāroṣṇam amṛtopamam
amlapākarasaṃ grāhi gurūṣṇaṃ dadhi vātajit
- 30
मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरक्ताग्निशोफकृत्
रोचिष्णु शस्तम् अरुचौ शीतके विषमज्वरे
medaḥśukrabalaśleṣmapittaraktāgniśophakṛt
rociṣṇu śastam arucau śītake viṣamajvare

