47 shlokas
- 1
अथातः शल्याहरणविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
वक्रर्जुतिर्यगूर्ध्वाधः शल्यानां पञ्चधा गतिः
ध्यामं शोफरुजावन्तं स्रवन्तं शोणितं मुहुः
athātaḥ śalyāharaṇavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
vakrarjutiryagūrdhvādhaḥ śalyānāṃ pañcadhā gatiḥ
dhyāmaṃ śopharujāvantaṃ sravantaṃ śoṇitaṃ muhuḥ
- 2
अभ्युद्गतं बुद्बुदवत्पिटिकोपचितं व्रणम्
मृदुमांसं च जानीयाद् अन्तःशल्यं समासतः
abhyudgataṃ budbudavatpiṭikopacitaṃ vraṇam
mṛdumāṃsaṃ ca jānīyād antaḥśalyaṃ samāsataḥ
- 3
विशेषात्त्वग्गते शल्ये विवर्णः कठिनायतः
शोफो भवति मांसस्थे चोषः शोफो विवर्धते
viśeṣāttvaggate śalye vivarṇaḥ kaṭhināyataḥ
śopho bhavati māṃsasthe coṣaḥ śopho vivardhate
- 4
पीडनाक्षमता पाकः शल्यमार्गो न रोहति
पेश्यन्तरगते मांसप्राप्तवच्छ्वयथुं विना
pīḍanākṣamatā pākaḥ śalyamārgo na rohati
peśyantaragate māṃsaprāptavacchvayathuṃ vinā
- 5
आक्षेपः स्नायुजालस्य संरम्भस्तम्भवेदनाः
स्नायुगे दुर्हरं चैतत्सिराध्मानं सिराश्रिते
ākṣepaḥ snāyujālasya saṃrambhastambhavedanāḥ
snāyuge durharaṃ caitatsirādhmānaṃ sirāśrite
- 6
स्वकर्मगुणहानिः स्यात्स्रोतसां स्रोतसि स्थिते
धमनीस्थे ऽनिलो रक्तं फेनयुक्तम् उदीरयेत्
svakarmaguṇahāniḥ syātsrotasāṃ srotasi sthite
dhamanīsthe 'nilo raktaṃ phenayuktam udīrayet
- 7
निर्याति शब्दवान्स्याच्च हृल्लासः साङ्गवेदनः
संघर्षो बलवान् अस्थिसंधिप्राप्ते ऽस्थिपूर्णता
niryāti śabdavānsyācca hṛllāsaḥ sāṅgavedanaḥ
saṃgharṣo balavān asthisaṃdhiprāpte 'sthipūrṇatā
- 8
नैकरूपा रुजो ऽस्थिस्थे शोफस्तद्वच्च संधिगे
चेष्टानिवृत्तिश्च भवेद् आटोपः कोष्ठसंश्रिते
naikarūpā rujo 'sthisthe śophastadvacca saṃdhige
ceṣṭānivṛttiśca bhaved āṭopaḥ koṣṭhasaṃśrite
- 9
आनाहो ऽन्नशकृन्मूत्रदर्शनं च व्रणानने
विद्यान्मर्मगतं शल्यं मर्मविद्धोपलक्षणैः
ānāho 'nnaśakṛnmūtradarśanaṃ ca vraṇānane
vidyānmarmagataṃ śalyaṃ marmaviddhopalakṣaṇaiḥ
- 10
यथास्वं च परिस्रावैस्त्वगादिषु विभावयेत्
रुह्यते शुद्धदेहानाम् अनुलोमस्थितं तु तत्
yathāsvaṃ ca parisrāvaistvagādiṣu vibhāvayet
ruhyate śuddhadehānām anulomasthitaṃ tu tat
- 11
दोषकोपाभिघातादिक्षोभाद्भूयो ऽपि बाधते
त्वङ्नष्टे यत्र तत्र स्युरभ्यङ्गस्वेदमर्दनैः
doṣakopābhighātādikṣobhādbhūyo 'pi bādhate
tvaṅnaṣṭe yatra tatra syurabhyaṅgasvedamardanaiḥ
- 12
रागरुग्दाहसंरम्भा यत्र चाज्यं विलीयते
आशु शुष्यति लेपो वा तत्स्थानं शल्यवद्वदेत्
rāgarugdāhasaṃrambhā yatra cājyaṃ vilīyate
āśu śuṣyati lepo vā tatsthānaṃ śalyavadvadet
- 13
मांसप्रणष्टं संशुद्ध्या कर्शनाच्छ्लथतां गतम्
क्षोभाद्रागादिभिः शल्यं लक्षयेत्तद्वद् एव च
māṃsapraṇaṣṭaṃ saṃśuddhyā karśanācchlathatāṃ gatam
kṣobhādrāgādibhiḥ śalyaṃ lakṣayettadvad eva ca
- 14
पेश्यस्थिसंधिकोष्ठेषु नष्टम् अस्थिषु लक्षयेत्
अस्थ्नाम् अभ्यञ्जनस्वेदबन्धपीडनमर्दनैः
peśyasthisaṃdhikoṣṭheṣu naṣṭam asthiṣu lakṣayet
asthnām abhyañjanasvedabandhapīḍanamardanaiḥ
- 15
प्रसारणाकुञ्चनतः संधिनष्टं तथास्थिवत्
नष्टे स्नायुसिरास्रोतोधमनीष्वसमे पथि
prasāraṇākuñcanataḥ saṃdhinaṣṭaṃ tathāsthivat
naṣṭe snāyusirāsrotodhamanīṣvasame pathi
- 16
अश्वयुक्तं रथं खण्डचक्रम् आरोप्य रोगिणम्
शीघ्रं नयेत्ततस्तस्य संरम्भाच्छल्यम् आदिशेत्
aśvayuktaṃ rathaṃ khaṇḍacakram āropya rogiṇam
śīghraṃ nayettatastasya saṃrambhācchalyam ādiśet
- 17
मर्मनष्टं पृथङ्नोक्तं तेषां मांसादिसंश्रयात्
सामान्येन सशल्यं तु क्षोभिण्या क्रियया सरुक्
marmanaṣṭaṃ pṛthaṅnoktaṃ teṣāṃ māṃsādisaṃśrayāt
sāmānyena saśalyaṃ tu kṣobhiṇyā kriyayā saruk
- 18
वृत्तं पृथु चतुष्कोणं त्रिपुटं च समासतः
अदृश्यशल्यसंस्थानं व्रणाकृत्या विभावयेत्
vṛttaṃ pṛthu catuṣkoṇaṃ tripuṭaṃ ca samāsataḥ
adṛśyaśalyasaṃsthānaṃ vraṇākṛtyā vibhāvayet
- 19
तेषाम् आहरणोपायौ प्रतिलोमानुलोमकौ
अर्वाचीनपराचीने निर्हरेत्तद्विपर्ययात्
teṣām āharaṇopāyau pratilomānulomakau
arvācīnaparācīne nirharettadviparyayāt
- 20
सुखाहार्यं यतश्छित्त्वा ततस्तिर्यग्गतं हरेत्
शल्यं न निर्घात्यम् उरःकक्षावङ्क्षणपार्श्वगम्
sukhāhāryaṃ yataśchittvā tatastiryaggataṃ haret
śalyaṃ na nirghātyam uraḥkakṣāvaṅkṣaṇapārśvagam
- 21
प्रतिलोमम् अनुत्तुण्डं छेद्यं पृथुमुखं च यत्
नैवाहरेद्विशल्यघ्नं नष्टं वा निरुपद्रवम्
pratilomam anuttuṇḍaṃ chedyaṃ pṛthumukhaṃ ca yat
naivāharedviśalyaghnaṃ naṣṭaṃ vā nirupadravam
- 22
अथाहरेत्करप्राप्यं करेणैवेतरत्पुनः
दृश्यं सिंहाहिमकरवर्मिकर्कटकाननैः
athāharetkaraprāpyaṃ kareṇaivetaratpunaḥ
dṛśyaṃ siṃhāhimakaravarmikarkaṭakānanaiḥ
- 23
अदृश्यं व्रणसंस्थानाद्ग्रहीतुं शक्यते यतः
कङ्कभृङ्गाह्वकुररशरारिवायसाननैः
adṛśyaṃ vraṇasaṃsthānādgrahītuṃ śakyate yataḥ
kaṅkabhṛṅgāhvakuraraśarārivāyasānanaiḥ
- 24
संदंशाभ्यां त्वगादिस्थं तालाभ्यां सुषिरं हरेत्
सुषिरस्थं तु नलकैः शेषं शेषैर्यथायथम्
saṃdaṃśābhyāṃ tvagādisthaṃ tālābhyāṃ suṣiraṃ haret
suṣirasthaṃ tu nalakaiḥ śeṣaṃ śeṣairyathāyatham
- 25
शस्त्रेण वा विशस्यादौ ततो निर्लोहितं व्रणम्
कृत्वा घृतेन संस्वेद्य बद्धाचारिकम् आदिशेत्
śastreṇa vā viśasyādau tato nirlohitaṃ vraṇam
kṛtvā ghṛtena saṃsvedya baddhācārikam ādiśet
- 26
सिरास्नायुविलग्नं तु चालयित्वा शलाकया
हृदये संस्थितं शल्यं त्रासितस्य हिमाम्बुना
sirāsnāyuvilagnaṃ tu cālayitvā śalākayā
hṛdaye saṃsthitaṃ śalyaṃ trāsitasya himāmbunā
- 27
ततः स्थानान्तरं प्राप्तम् आहरेत्तद्यथायथम्
यथामार्गं दुराकर्षम् अन्यतो ऽप्येवम् आहरेत्
tataḥ sthānāntaraṃ prāptam āharettadyathāyatham
yathāmārgaṃ durākarṣam anyato 'pyevam āharet
- 28
अस्थिदष्टे नरं पद्भ्यां पीडयित्वा विनिर्हरेत्
इत्यशक्ये सुबलिभिः सुगृहीतस्य किङ्करैः
asthidaṣṭe naraṃ padbhyāṃ pīḍayitvā vinirharet
ityaśakye subalibhiḥ sugṛhītasya kiṅkaraiḥ
- 29
तथाप्यशक्ये वारङ्गं वक्रीकृत्य धनुर्ज्यया
सुबद्धं वक्त्रकटके बध्नीयात्सुसमाहितः
tathāpyaśakye vāraṅgaṃ vakrīkṛtya dhanurjyayā
subaddhaṃ vaktrakaṭake badhnīyātsusamāhitaḥ
- 30
सुसंयतस्य पञ्चाङ्ग्या वाजिनः कशयाथ तम्
ताडयेद् इति मूर्धानं वेगेनोन्नमयन्यथा
susaṃyatasya pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayātha tam
tāḍayed iti mūrdhānaṃ vegenonnamayanyathā

