59 shlokas
- 1
अथात ऋतुचर्याध्यायं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात्षड् ऋतवः स्मृताः
शिशिरो ऽथ वसन्तश्च ग्रीष्मो वर्षाशरद्धिमाः
athāta ṛtucaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
māsairdvisaṃkhyairmāghādyaiḥ kramātṣaḍ ṛtavaḥ smṛtāḥ
śiśiro 'tha vasantaśca grīṣmo varṣāśaraddhimāḥ
- 2
शिशिराद्यास्त्रिभिस्तैस्तु विद्याद् अयनम् उत्तरम्
आदानं च तद् आदत्ते नृणां प्रतिदिनं बलम्
śiśirādyāstribhistaistu vidyād ayanam uttaram
ādānaṃ ca tad ādatte nṛṇāṃ pratidinaṃ balam
- 3
तस्मिन्ह्य् अत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षा मार्गस्वभावतः
आदित्यपवनाः सौम्यान्क्षपयन्ति गुणान्भुवः
tasminhy atyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣā mārgasvabhāvataḥ
ādityapavanāḥ saumyānkṣapayanti guṇānbhuvaḥ
- 4
तिक्तः कषायः कटुको बलिनो ऽत्र रसाः क्रमात्
तस्माद् आदानम् आग्नेयम् ऋतवो दक्षिणायनम्
tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko balino 'tra rasāḥ kramāt
tasmād ādānam āgneyam ṛtavo dakṣiṇāyanam
- 5
वर्षादयो विसर्गश्च यद्बलं विसृजत्य् अयम्
सौम्यत्वाद् अत्र सोमो हि बलवान्हीयते रविः
varṣādayo visargaśca yadbalaṃ visṛjaty ayam
saumyatvād atra somo hi balavānhīyate raviḥ
- 6
मेघवृष्ट्यनिलैः शीतैः शान्ततापे महीतले
स्निग्धाश्चेहाम्ललवणमधुरा बलिनो रसाः
meghavṛṣṭyanilaiḥ śītaiḥ śāntatāpe mahītale
snigdhāścehāmlalavaṇamadhurā balino rasāḥ
- 7
शीते ऽग्र्यं वृष्टिघर्मे ऽल्पं बलं मध्यं तु शेषयोः
बलिनः शीतसंरोधाद्धेमन्ते प्रबलो ऽनलः
śīte 'gryaṃ vṛṣṭigharme 'lpaṃ balaṃ madhyaṃ tu śeṣayoḥ
balinaḥ śītasaṃrodhāddhemante prabalo 'nalaḥ
- 8
भवत्य् अल्पेन्धनो धातून्स पचेद्वायुनेरितः
अतो हिमे ऽस्मिन्सेवेत स्वाद्वम्ललवणान्रसान्
bhavaty alpendhano dhātūnsa pacedvāyuneritaḥ
ato hime 'sminseveta svādvamlalavaṇānrasān
- 9
दैर्घ्यान्निशानाम् एतर्हि प्रातर् एव बुभुक्षितः
अवश्यकार्यं संभाव्य यथोक्तं शीलयेद् अनु
dairghyānniśānām etarhi prātar eva bubhukṣitaḥ
avaśyakāryaṃ saṃbhāvya yathoktaṃ śīlayed anu
- 10
वातघ्नतैलैर् अभ्यङ्गं मूर्ध्नि तैलं विमर्दनम्
नियुद्धं कुशलैः सार्धं पादाघातं च युक्तितः
vātaghnatailair abhyaṅgaṃ mūrdhni tailaṃ vimardanam
niyuddhaṃ kuśalaiḥ sārdhaṃ pādāghātaṃ ca yuktitaḥ
- 11
कषायापहृतस्नेहस्ततः स्नातो यथाविधि
कुङ्कुमेन सदर्पेण प्रदिग्धो ऽगुरुधूपितः
kaṣāyāpahṛtasnehastataḥ snāto yathāvidhi
kuṅkumena sadarpeṇa pradigdho 'gurudhūpitaḥ
- 12
रसान्स्निग्धान्पलं पुष्टं गौडम् अच्छसुरां सुराम्
गोधूमपिष्टमाषेक्षुक्षीरोत्थविकृतीः शुभाः
rasānsnigdhānpalaṃ puṣṭaṃ gauḍam acchasurāṃ surām
godhūmapiṣṭamāṣekṣukṣīrotthavikṛtīḥ śubhāḥ
- 13
नवम् अन्नं वसां तैलं शौचकार्ये सुखोदकम्
प्रावाराजिनकौशेयप्रवेणीकौचवास्तृतम्
navam annaṃ vasāṃ tailaṃ śaucakārye sukhodakam
prāvārājinakauśeyapraveṇīkaucavāstṛtam
- 14
उष्णस्वभावैर्लघुभिः प्रावृतः शयनं भजेत्
युक्त्यार्ककिरणान्स्वेदं पादत्राणं च सर्वदा
uṣṇasvabhāvairlaghubhiḥ prāvṛtaḥ śayanaṃ bhajet
yuktyārkakiraṇānsvedaṃ pādatrāṇaṃ ca sarvadā
- 15
पीवरोरुस्तनश्रोण्यः समदाः प्रमदाः प्रियाः
हरन्ति शीतम् उष्णाङ्ग्यो धूपकुङ्कुमयौवनैः
pīvarorustanaśroṇyaḥ samadāḥ pramadāḥ priyāḥ
haranti śītam uṣṇāṅgyo dhūpakuṅkumayauvanaiḥ
- 16
अङ्गारतापसंतप्तगर्भभूवेश्मचारिणः
शीतपारुष्यजनितो न दोषो जातु जायते
aṅgāratāpasaṃtaptagarbhabhūveśmacāriṇaḥ
śītapāruṣyajanito na doṣo jātu jāyate
- 17
अयम् एव विधिः कार्यः शिशिरे ऽपि विशेषतः
तदा हि शीतम् अधिकं रौक्ष्यं चादानकालजम्
ayam eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire 'pi viśeṣataḥ
tadā hi śītam adhikaṃ raukṣyaṃ cādānakālajam
- 18
कफश्चितो हि शिशिरे वसन्ते ऽर्कांशुतापितः
हत्वाग्निं कुरुते रोगान् अतस्तं त्वरया त्यजेत्
kaphaścito hi śiśire vasante 'rkāṃśutāpitaḥ
hatvāgniṃ kurute rogān atastaṃ tvarayā tyajet
- 19
तीक्ष्णैर्वमननस्याद्यैर्लघुरूक्षैश्च भोजनैः
व्यायामोद्वर्तनाघातैर्जित्वा श्लेष्माणम् उल्बणम्
tīkṣṇairvamananasyādyairlaghurūkṣaiśca bhojanaiḥ
vyāyāmodvartanāghātairjitvā śleṣmāṇam ulbaṇam
- 20
स्नातो ऽनुलिप्तः कर्पूरचन्दनागुरुकुङ्कुमैः
पुराणयवगोधूमक्षौद्रजाङ्गलशूल्यभुक्
snāto 'nuliptaḥ karpūracandanāgurukuṅkumaiḥ
purāṇayavagodhūmakṣaudrajāṅgalaśūlyabhuk
- 21
सहकाररसोन्मिश्रान् आस्वाद्य प्रिययार्पितान्
प्रियास्यसङ्गसुरभीन्प्रियानेत्रोत्पलाङ्कितान्
sahakārarasonmiśrān āsvādya priyayārpitān
priyāsyasaṅgasurabhīnpriyānetrotpalāṅkitān
- 22
सौमनस्यकृतो हृद्यान्वयस्यैः सहितः पिबेत्
निर्गदान् आसवारिष्टसीधुमार्द्वीकमाधवान्
saumanasyakṛto hṛdyānvayasyaiḥ sahitaḥ pibet
nirgadān āsavāriṣṭasīdhumārdvīkamādhavān
- 23
शृङ्गवेराम्बु साराम्बु मध्वम्बु जलदाम्बु च
दक्षिणानिलशीतेषु परितो जलवाहिषु
śṛṅgaverāmbu sārāmbu madhvambu jaladāmbu ca
dakṣiṇānilaśīteṣu parito jalavāhiṣu
- 24
अदृष्टनष्टसूर्येषु मणिकुट्टिमकान्तिषु
परपुष्टविघुष्टेषु कामकर्मान्तभूमिषु
adṛṣṭanaṣṭasūryeṣu maṇikuṭṭimakāntiṣu
parapuṣṭavighuṣṭeṣu kāmakarmāntabhūmiṣu
- 25
विचित्रपुष्पवृक्षेषु काननेषु सुगन्धिषु
गोष्ठीकथाभिश्चित्राभिर्मध्याह्नं गमयेत्सुखी
vicitrapuṣpavṛkṣeṣu kānaneṣu sugandhiṣu
goṣṭhīkathābhiścitrābhirmadhyāhnaṃ gamayetsukhī
- 26
गुरुशीतदिवास्वप्नस्निग्धाम्लमधुरांस्त्यजेत्
तीक्ष्णांशुर् अतितीक्ष्णांशुर्ग्रीष्मे संक्षिपतीव यत्
guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṃstyajet
tīkṣṇāṃśur atitīkṣṇāṃśurgrīṣme saṃkṣipatīva yat
- 27
प्रत्यहं क्षीयते श्लेष्मा तेन वायुश्च वर्धते
अतो ऽस्मिन्पटुकट्वम्लव्यायामार्ककरांस्त्यजेत्
pratyahaṃ kṣīyate śleṣmā tena vāyuśca vardhate
ato 'sminpaṭukaṭvamlavyāyāmārkakarāṃstyajet
- 28
भजेन्मधुरम् एवान्नं लघु स्निग्धं हिमं द्रवम्
सुशीततोयसिक्ताङ्गो लिह्यात्सक्तून्सशर्करान्
bhajenmadhuram evānnaṃ laghu snigdhaṃ himaṃ dravam
suśītatoyasiktāṅgo lihyātsaktūnsaśarkarān
- 29
मद्यं न पेयं पेयं वा स्वल्पं सुबहुवारि वा
अन्यथा शोषशैथिल्यदाहमोहान्करोति तत्
madyaṃ na peyaṃ peyaṃ vā svalpaṃ subahuvāri vā
anyathā śoṣaśaithilyadāhamohānkaroti tat
- 30
कुन्देन्दुधवलं शालिम् अश्नीयाज्जाङ्गलैः पलैः
पिबेद्रसं नातिघनं रसालां रागखाण्डवौ
kundendudhavalaṃ śālim aśnīyājjāṅgalaiḥ palaiḥ
pibedrasaṃ nātighanaṃ rasālāṃ rāgakhāṇḍavau

