34 shlokas
- 1
चतुःप्रकारो गण्डूषः स्निग्धः शमनशोधनौ
रोपणश्च त्रयस्तत्र त्रिषु योज्याश्चलादिषु
catuḥprakāro gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamanaśodhanau
ropaṇaśca trayastatra triṣu yojyāścalādiṣu
- 2
अन्त्यो व्रणघ्नः स्निग्धो ऽत्र स्वाद्वम्लपटुसाधितैः
स्नेहैः संशमनस्तिक्तकषायमधुरौषधैः
antyo vraṇaghnaḥ snigdho 'tra svādvamlapaṭusādhitaiḥ
snehaiḥ saṃśamanastiktakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ
- 3
शोधनस्तिक्तकट्वम्लपटूष्णै रोपणः पुनः
कषायतिक्तकैस्तत्र स्नेहः क्षीरं मधूदकम्
śodhanastiktakaṭvamlapaṭūṣṇai ropaṇaḥ punaḥ
kaṣāyatiktakaistatra snehaḥ kṣīraṃ madhūdakam
- 4
शुक्तं मद्यं रसो मूत्रं धान्याम्लं च यथायथम्
कल्कैर्युक्तं विपक्वं वा यथास्पर्शं प्रयोजयेत्
śuktaṃ madyaṃ raso mūtraṃ dhānyāmlaṃ ca yathāyatham
kalkairyuktaṃ vipakvaṃ vā yathāsparśaṃ prayojayet
- 5
दन्तहर्षे दन्तचाले मुखरोगे च वातिके
सुखोष्णम् अथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्
dantaharṣe dantacāle mukharoge ca vātike
sukhoṣṇam athavā śītaṃ tilakalkodakaṃ hitam
- 6
गण्डूषधारणे नित्यं तैलं मांसरसो ऽथवा
ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे
gaṇḍūṣadhāraṇe nityaṃ tailaṃ māṃsaraso 'thavā
ūṣādāhānvite pāke kṣate cāgantusambhave
- 7
विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयो ऽथवा
वैशद्यं जनयत्याशु संदधाति मुखे व्रणान्
viṣe kṣārāgnidagdhe ca sarpirdhāryaṃ payo 'thavā
vaiśadyaṃ janayatyāśu saṃdadhāti mukhe vraṇān
- 8
दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्
धान्याम्लम् आस्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्
dāhatṛṣṇāpraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam
dhānyāmlam āsyavairasyamaladaurgandhyanāśanam
- 9
तद् एवालवणं शीतं मुखशोषहरं परम्
आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्
tad evālavaṇaṃ śītaṃ mukhaśoṣaharaṃ param
āśu kṣārāmbugaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaścayam
- 10
सुखोष्णोदकगण्डूषैर्जायते वक्त्रलाघवम्
निवाते सातपे स्विन्नमृदितस्कन्धकन्धरः
sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairjāyate vaktralāghavam
nivāte sātape svinnamṛditaskandhakandharaḥ
- 11
गण्डूषम् अपिबन्किंचिदुन्नतास्यो विधारयेत्
कफपूर्णास्यता यावत्स्रवद्घ्राणाक्षताथवा
gaṇḍūṣam apibankiṃcidunnatāsyo vidhārayet
kaphapūrṇāsyatā yāvatsravadghrāṇākṣatāthavā
- 12
मन्याशिरःकर्णमुखाक्षिरोगाः प्रसेककण्ठामयवक्त्रशोषाः
हृल्लासतन्द्रारुचिपीनसाश्च साध्या विशेषात्कवडग्रहेण
manyāśiraḥkarṇamukhākṣirogāḥ prasekakaṇṭhāmayavaktraśoṣāḥ
hṛllāsatandrārucipīnasāśca sādhyā viśeṣātkavaḍagraheṇa
- 13
कल्को रसक्रिया चूर्णस्त्रिविधं प्रतिसारणम्
kalko rasakriyā cūrṇastrividhaṃ pratisāraṇam
- 14
युञ्ज्यात्तत्कफरोगेषु गण्डूषविहितौषधैः
मुखालेपस्त्रिधा दोषविषहा वर्णकृच्च सः
yuñjyāttatkapharogeṣu gaṇḍūṣavihitauṣadhaiḥ
mukhālepastridhā doṣaviṣahā varṇakṛcca saḥ
- 15
उष्णो वातकफे शस्तः शेषेष्वत्यर्थशीतलः
त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्धाङ्गुलोन्नतिः
uṣṇo vātakaphe śastaḥ śeṣeṣvatyarthaśītalaḥ
tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārdhāṅgulonnatiḥ
- 16
अशुष्कस्य स्थितिस्तस्य शुष्को दूषयति छविम्
तम् आर्द्रयित्वापनयेत्तदन्ते ऽभ्यङ्गम् आचरेत्
aśuṣkasya sthitistasya śuṣko dūṣayati chavim
tam ārdrayitvāpanayettadante 'bhyaṅgam ācaret
- 17
विवर्जयेद्दिवास्वप्नभाष्याग्न्यातपशुक्क्रुधः
न योज्यः पीनसे ऽजीर्णे दत्तनस्ये हनुग्रहे
vivarjayeddivāsvapnabhāṣyāgnyātapaśukkrudhaḥ
na yojyaḥ pīnase 'jīrṇe dattanasye hanugrahe
- 18
अरोचके जागरिते स तु हन्ति सुयोजितः
अकालपलितव्यङ्गवलीतिमिरनीलिकाः
arocake jāgarite sa tu hanti suyojitaḥ
akālapalitavyaṅgavalītimiranīlikāḥ
- 19
कोलमज्जा वृषान्मूलं शाबरं गौरसर्षपाः
सिंहीमूलं तिलाः कृष्णा दार्वीत्वङ्निस्तुषा यवाः
kolamajjā vṛṣānmūlaṃ śābaraṃ gaurasarṣapāḥ
siṃhīmūlaṃ tilāḥ kṛṣṇā dārvītvaṅnistuṣā yavāḥ
- 20
दर्भमूलहिमोशीरशिरीषमिशितण्डुलाः
कुमुदोत्पलकल्हारदूर्वामधुकचन्दनम्
darbhamūlahimośīraśirīṣamiśitaṇḍulāḥ
kumudotpalakalhāradūrvāmadhukacandanam
- 21
कालीयकतिलोशीरमांसीतगरपद्मकम्
kālīyakatilośīramāṃsītagarapadmakam
- 22
इत्यर्धार्धोदिता लेपा हेमन्तादिषु षट्स्मृताः
मुखालेपनशीलानां दृढं भवति दर्शनम्
ityardhārdhoditā lepā hemantādiṣu ṣaṭsmṛtāḥ
mukhālepanaśīlānāṃ dṛḍhaṃ bhavati darśanam
- 23
वदनं चापरिम्लानं श्लक्ष्णं तामरसोपमम्
अभ्यङ्गसेकपिचवो वस्तिश्चेति चतुर्विधम्
vadanaṃ cāparimlānaṃ ślakṣṇaṃ tāmarasopamam
abhyaṅgasekapicavo vastiśceti caturvidham
- 24
मूर्धतैलं बहुगुणं तद्विद्याद् उत्तरोत्तरम्
तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु
mūrdhatailaṃ bahuguṇaṃ tadvidyād uttarottaram
tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣyakaṇḍūmalādiṣu
- 25
अरूंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु तु
परिषेकः पिचुः केशशातस्फुटनधूपने
arūṃṣikāśirastodadāhapākavraṇeṣu tu
pariṣekaḥ picuḥ keśaśātasphuṭanadhūpane
- 26
नेत्रस्तम्भे च वस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागरे
नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे
netrastambhe ca vastistu prasuptyarditajāgare
nāsāsyaśoṣe timire śiroroge ca dāruṇe
- 27
विधिस्तस्य निषण्णस्य पीठे जानुसमे मृदौ
शुद्धाक्तस्विन्नदेहस्य दिनान्ते गव्यमाहिषम्
vidhistasya niṣaṇṇasya pīṭhe jānusame mṛdau
śuddhāktasvinnadehasya dinānte gavyamāhiṣam
- 28
द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं चर्मपट्टं शिरःसमम्
आ कर्णबन्धनस्थानं ललाटे वस्त्रवेष्टिते
dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ carmapaṭṭaṃ śiraḥsamam
ā karṇabandhanasthānaṃ lalāṭe vastraveṣṭite
- 29
चैलवेणिकया बद्ध्वा माषकल्केन लेपयेत्
ततो यथाव्याधि शृतं स्नेहं कोष्णं निषेचयेत्
cailaveṇikayā baddhvā māṣakalkena lepayet
tato yathāvyādhi śṛtaṃ snehaṃ koṣṇaṃ niṣecayet
- 30
ऊर्ध्वं केशभुवो यावद् अङ्गुलं धारयेच्च तम्
आ वक्त्रनासिकोत्क्लेदाद्दशाष्टौ षट्चलादिषु
ūrdhvaṃ keśabhuvo yāvad aṅgulaṃ dhārayecca tam
ā vaktranāsikotkledāddaśāṣṭau ṣaṭcalādiṣu

